Czasem mówimy o kimś: „Potrafi oddzielić życie rodzinne od pracy”. Czy rzeczywiście jest to możliwe? Okazuje się, że z psychologicznego punktu widzenia – nie do końca. O ile świadomie i intencjonalnie możemy zadecydować o tym, że wyłączymy komórkę na wakacjach i postaramy się czasem opuszczać firmę przed dwudziestą – o tyle w naszej podświadomości funkcjonuje bardzo wiele schematów i wzorców, nabytych w rodzinach pochodzenia a stosowanych w życiu zawodowym.

W naszym stosunku do pracy bardzo często ujawniają się przekazy rodzinne. Z interakcji między dzieckiem a rodziną wynika desygnacja – przeznaczenie - dziecka do miejsca w rodzinie. Na początku dotyczy to kwestii, w jaki sposób dziecko może być przydatne dla rodziny, co i jak ma robić. Rodzi się ono bowiem po coś. Czasem jest kimś do kochania i rozpieszczania – ale również scala chwiejący się związek rodziców. Kiedy indziej – ma zostać dziedzicem – nie tyle (albo nie tylko) fortuny, ale przede wszystkim tradycji. Dziecko może też nieść nadzieję na zrealizowanie tego, czego rodzicom osiągnąć się nie udało. Potomek daje opiekę w starości, albo pojawia się, kiedy już cała rodzina i wszyscy znajomi nie dają spokoju: „no, kiedy wreszcie będziecie mieć dziecko?”. Jak więc widać, powód narodzin dziecka nie jest tak oczywisty, ale wyznacza mu tym samym miejsce, zadania, prawa i obowiązki w już istniejącej strukturze rodziny. Informacje o desygnacji są przedstawiane na przykład w tekstach: „Nie rób tego!”, „Powinieneś postąpić tak”, „Niech cię nie widzą, siedź w kącie a sami cię znajdą’, „Kiedy robisz to i to, zachowujesz się dokładnie jak twój ojciec.”, „Gdyby to był taki dobry pomysł, ktoś na pewno już by to zrobił” itp.

Często pozycja dziecka i pozwolenie na odnoszenie przez nie sukcesów jest wynikiem przekazu międzypokoleniowego, na przykład w rodzinach, gdzie z pokolenia na pokolenie to starszy syn jest dziedzicem, a młodsze dzieci przeznaczone są do sprawowania opieki nad starszymi rodzicami. Są osoby niezdolne do podjęcia aktywności bez przyzwolenia osób znaczących, jak w przypadku często karconych dzieci. Kiedy rzeczy przyjemne dla dziecka były ściśle racjonowane i trzeba było dostawać pozwolenie na korzystanie z nich, osoba dorosła może mieć kłopoty z sięganiem po rzeczy dla niej dobre – pozytywne związki, sukcesy, awanse. Istotne jest, czy rodzice serio traktują sukcesy dzieci, czy nie deprecjonują nawet małych osiągnięć. Jeżeli tak, to człowiek potem sądzi, że to, co osiągnął jest mało istotne i niewartościowe. Kiedy dziecko oczekiwało od rodziców pewnych, konkretnych sposobów okazywania aprobaty, a nie otrzymywało ich, to człowiek dorosły może mieć poczucie bezsilności. Podświadomie będzie się spodziewał, że niezależnie od swoich wysiłków i starań i tak nie osiągnie tego, czego pragnie. Kiedy zaś rzeczywiście coś osiągną i zostaną docenieni przez otoczenie, czują się jak oszuści i boją się zdemaskowania.

Sposób, w jaki dziecko spostrzega swoja rolę w rodzinie, może wynikać ze sprzeczności między indywidualnymi dążeniami, wypływającymi z wewnętrznych zainteresowań i zdolności, a dążeniami, które są stymulowane przez rówieśników i nauczycieli, jak i przez członków rodziny. Pomysł na zawód, miejsce i sposób zarobkowania i realizowania swoich aspiracji to tylko przedłużenie tych sporów z dzieciństwa. Postawy rodziny wobec rywalizacji, współzawodnictwa, nagród, wyróżnień i dyplomów mogą określić kształtujące się poglądy dziecka na to, co jest naprawdę ważne.

Dziecko szuka sposobów, żeby odróżnić się od rodziny i tak na przykład, jeśli w rodzinie są trudności z wyrażaniem emocji, dziecko może wybrać zawód psychologa albo aktora – gdzie w ramach swoich czynności zawodowych będzie miało kontakt z wyrażaniem emocji. Ktoś inny wybierze zawód tylko po to, żeby sprawdzić tolerancję rodziców na odchylenie od rodzinnej tradycji.

Z praktyki wiemy, że konflikt pomiędzy preferencjami rodziny a pragnieniami dziecka może mieć ogromny wpływ na późniejszy wybór drogi młodego człowieka oraz na to, na ile efektywnie będzie on swój wybór realizował.

Trzeba pamiętać, że każda osoba pracująca znajduje się na styku dwóch systemów – rodzinnego i tego związanego z miejscem pracy. Te systemy oddziałują ze sobą bardzo mocno i muszą być utrzymywane w stanie delikatnej równowagi. Jest to warunek konieczny dobrego funkcjonowania człowieka w sytuacji pracy zawodowej. Systemy rodzinne oddziałują na strukturę organizacji i wchodzą z nią w interakcje. Jest to widoczne zwłaszcza, kiedy ktoś przychodzi do nowej pracy. Często na początku systemy interpersonalne i praktyczne aspekty zawodu nie są jasne i wtedy stosuje się znane schematy – a więc najłatwiej właśnie te z rodziny. Potem pojawia się element konfliktu pomiędzy wymaganiami i regułami instytucji, a wymaganiami i regułami rodziny. W pracy znajduje się aktorów do odegrania ról członków rodziny. Na przykład jeżeli jesteśmy lojalni wobec niekompetentnego rodzica, to taką samą lojalność odczuwamy wobec niekompetentnego przełożonego i nie będziemy się mogli od niego uwolnić. Konflikt między przełożonym a podwładnym często będzie przebiegał jak między rodzicem a dzieckiem, a między osobami o porównywalnym wieku i statusie – jak między rodzeństwem. Przez te wzorce unikamy krytyki, udajemy, że nas nie ma i nie wychylamy się, oczekujemy, że kiedy wszystko układa się dobrze, to tylko dlatego, że nadchodzi katastrofa. Pracownik może być wyjątkowo zgodny i brać na siebie rolę rozjemcy i bufora w konfliktach, bo kiedyś był takim rozjemcą między rodzicami. Jeśli rodzice wymagają od dziecka wybitnych osiągnięć intelektualnych, nigdy nie maja dosyć, i nieustannie egzaminują pociechę, to będzie ono, jako osoba dorosła skłonne do pouczania innych, wymądrzania się a każdy objaw krytyki potraktuje jako gwałtowny atak na swoją osobę i poczucie swojej wartości. Dla niektórych awans jest sytuacją stresującą przez to, że wzrost ilości obowiązków prowadzi za sobą konieczność rezygnacji z hobby, promowanego przez bezkrytycznie uwielbianego rodzica. Inne osoby boją się prześcignąć rodziców, czy rodzeństwo itp.

Wszystkie te uwarunkowania nie są oczywiście czymś, co nas determinuje w sposób ostateczny. Natomiast warto mieć ich świadomość, mogą rzucić światło na zachowania i nasze, i naszych współpracowników. Im silniej tkwią w nas przekazy rodziny pochodzenia, im mocniej są wiążące i zobowiązujące, tym bardziej mogą ograniczać nasz swobodny rozwój. W nich można odnaleźć źródło błędnego wyboru szkoły i zawodu, kształtowania kariery niezgodnie z naszymi pragnieniami. Znamy osoby, które osiągnęły bardzo wiele, mają pozycję, stanowisko, a jednak czują, że to nie to i nie tak. Zwykle, jeśli mają taką okazję, dochodzą do wniosku, że ich wybory były w jakiś sposób poza nimi, że spełniały oczekiwania najbliższych czy szły drogą rodzinnej tradycji.

Podobnie nasza relacje czy pozycja w pracy bywają odbiciem relacji z rodzicami i rodzeństwem. W dyskusjach o podziale obowiązków i profitów, konfliktach i zawieraniu sojuszy – jesteśmy dokładnie tacy sami jak w domu, z którego pochodzimy.

Rodzina – na całe szczęście – jest również źródłem pozytywnych przekazów. Daje nam siłę w dążeniu do postawionych celów i oparcie, jest źródłem wiedzy o naszych zdolnościach i umiejętnościach. Uczy nas pozytywnej rywalizacji, altruizmu, obowiązkowości i pracowitości. Warto z tego skarbca czerpać rozsądnie i z umiarem, sięgając po to, co dobre, co pozwala nam realizować nasze własne marzenia.

11.12.2006 - Zespół Praca.pl