Znane przysłowie głosi: mądry Polak po szkodzie. Nieustannie słyszymy (lub sami stosujemy) powiedzonka typu: A nie mówiłem! Wiedziałem, że tak będzie. Jesteśmy przekonani, że potrafiliśmy trafnie przewidzieć, co się wydarzy, katastrofę dostrzegliśmy wcześniej niż inni, mamy wyjątkowy talent do oceniania prawdopodobieństwa i przewidywania rezultatu przeszłych wydarzeń. Dlaczego zatem nie mogliśmy jej zapobiec? Jest to tzw. efekt pewności wstecznej, zwany też efektem wiedzy po fakcie. Jak może zaszkodzić w miejscu pracy?
Spis treści
EFEKT PEWNOŚCI WSTECZNEJ – CO TO?
Efekt pewności wstecznej, ang. hindsight bias, polega na tym, że oceniamy sytuację z perspektywy skutków, jakie ona przyniosła. Jednocześnie ulegamy złudzeniu, że nasze wcześniejsze wątpliwości i przewidywania były o wiele bardziej precyzyjne i trafne niż w rzeczywistości. Taki błąd poznawczy może być trudny do przezwyciężenia. Ludzie mają tendencję do przeceniania własnych umiejętności związanych z analizą przeszłych wydarzeń. Co więcej, większości z nas wydaje się, że nasza własna intuicja jest niezawodna w ocenie sytuacji. Wątpienie w swoje zdolności poznawcze i nieomylność u wielu może wywoływać niepokój, sprzeciw czy nawet poczucie winy.
Jak zatem działa mechanizm pewności wstecznej? Przykładowo, niejasne wrażenie, że z eksperymentem badawczym albo projektem biznesowym coś może być nie tak, jakie odczuwaliśmy pierwszego dnia pracy nad nim, po fakcie, za parę miesięcy – gdy już okazał się porażką – możemy pamiętać jako bardzo konkretne wątpliwości wobec pewnych jego elementów. A zatem twierdzimy, że wynik działania był bardziej przewidywalny, niż miało to miejsce w rzeczywistości oraz przypisujemy sobie umiejętność właściwej oceny sytuacji.
EFEKT PEWNOŚCI WSTECZNEJ – HISTORIA POJĘCIA
Historia badań nad tym zjawiskiem sięga lat 60. XX wieku. Początkowo efekt analizowano w kontekście ocen szacunkowych. W jednym z pierwszych testów uczestnicy mieli oszacować liczbę kropek na ekranie. Następnie byli pytani, jak pewni są swojej oceny. Okazało się, że im bardziej uczestnicy byli pewni, tym bardziej przeszacowywali swoją skuteczność.
W kolejnych eksperymentach zwrócono uwagę na to, że efekt pewności wstecznej występuje nie tylko w kontekście ocen szacunkowych, ale również w przypadku wyborów i decyzji. W jednym z badań uczestnicy mieli dokonać wyboru między dwoma grami komputerowymi, a następnie ocenić swoją skuteczność w grze, którą wybrali. Okazało się, że gracze byli bardziej pewni podjętej decyzji, gdy wybrali grę trudniejszą i osiągnęli w niej słabsze wyniki.
Od lat 90. XX wieku badania nad efektem pewności wstecznej skupiają się na wyjaśnieniu mechanizmów, które leżą u jego podstaw. Jedną z proponowanych teorii jest teoria asymetrii informacyjnej. Według niej po dokonaniu wyboru ludzie mają dostęp do dodatkowych informacji, które pozwalają im lepiej zrozumieć i uzasadnić swoją decyzję. Dzięki temu ich przekonanie o słuszności wyboru wzrasta, co skutkuje efektem pewności wstecznej.
Efekt pewności wstecznej jest obecnie szeroko badany w różnych dziedzinach, takich jak psychologia społeczna, filozofia, ekonomia behawioralna czy marketing. Filozofowie starają się odpowiedzieć, skąd się biorą nasze przekonania i kiedy możemy powiedzieć, że mamy wiedzę na jakiś temat. Mechanizm podejmowania decyzji oraz ich oceny jest szczególnie istotny dla ekonomii.
Efekt pewności wstecznej, wraz ze swoją złożonością i wielowymiarowością, jest jednak w szczególnie badany przez psychologię, wraz z neuropsychologią. Psycholodzy badają kwestie związane z pamięcią i formowaniem się poglądów i postaw. Jak to jest, że nasze irracjonalne przekonania uważamy za silnie umotywowane poglądy, za którymi stoją niewzruszone przesłanki? Dlaczego błędnie zakładamy, że mieliśmy pewne postawy w przeszłości, podczas gdy w tamtym czasie rzeczywistość wyglądała zupełnie inaczej? Skąd się bierze tak silna potrzeba potwierdzania naszych zdolności przewidywania, założeń dotyczących otaczającego świata i dlaczego mamy tendencję do oceniania przeszłych wydarzeń w sposób, który stawia nas w korzystnym świetle?
EFEKT PEWNOŚCI WSTECZNEJ – Z CZEGO WYNIKA?
W ciągu badań nad przewidywalnością zauważono między innymi, że efekt pewności wstecznej pojawia się częściej wtedy, gdy dana sytuacja doprowadziła do czegoś złego, straty lub cierpienia. Przyczyną jest mechanizm psychologiczny, zgodnie z którym ludzie ogólnie zwracają większą uwagę na negatywne skutki działań niż pozytywne. Co więcej, im efekt zdarzenia jest bardziej dotkliwy, tym mamy większą skłonność do mówienia: A nie mówiłem! i tym silniejsze poczucie, że wiedzieliśmy, że to się tak skończy.
Bywa, że nasz umysł zmienia wspomnienia co do początkowego stadium jakiegoś zdarzenia także w inny sposób. Kiedy skutki są negatywne, możemy nieświadomie wypierać nasz udział w zdarzeniu, umniejszać zakres odpowiedzialności. Mechanizm ten, zwany także przetwarzaniem defensywnym, obserwowany jest np. w kryminalistyce – kiedy sprawcy przestępstw nie są świadomi swojej winy.
EFEKT PEWNOŚCI WSTECZNEJ – KONSEKWENCJE
Efekt pewności wstecznej obserwowany jest w bardzo różnych sytuacjach życiowych – także w pracy. Może prowadzić na przykład do:
-
niesprawiedliwej oceny zachowania osób, które brały udział w zdarzeniu, jakie przyniosło negatywne skutki. Przełożony może nie brać pod uwagę, że działały pod presją czasu, w sytuacji stresowej, w dobrej wierze i nie znając wszystkich okoliczności;
-
obarczania winą pracownika za negatywne skutki zdarzenia. Przełożony może argumentować, że dało się je przewidzieć i gorzej oceniać zachowanie podwładnego;
-
wypierania osobistej odpowiedzialności za niewłaściwy czyn.
Sprawdź także, czym jest klątwa wiedzy.
EFEKT PEWNOŚCI WSTECZNEJ – JAK SIĘ PRZED NIM UCHRONIĆ?
Efekt pewności wstecznej jest pułapka, z której trudno może być się uchronić. Często nawet świadomość występowania jakiegoś błędu poznawczenie nie sprawia, że jesteśmy od niego wolni. Co możemy zrobić? Przede wszystkim warto zdać sobie sprawę, że zdania typu: a nie mówiłem! – niewiele wnoszą do obecnej sytuacji. Co z tego, że faktycznie wcześniej wiedzieliśmy o zagrożeniu, skoro nie potrafiliśmy zapobiec negatywnym konsekwencjom? Ich wystąpienie raczej dowodzi, że w rzeczywistości nie zdawaliśmy sobie sprawy z tego, co może nadejść.
Dlatego zamiast skupiać się na swojej – domniemanej – zdolności do przewidywania, lepiej koncentrować się na bieżącej sytuacji i starać się wyciągać wnioski na przyszłość. Warto także uczyć się na błędach. Jeśli dopuściliśmy, by stało się coś niekorzystnego, zastanówmy się, jaki popełniliśmy błąd i w jaki sposób warto działać w przyszłości.
