Polskie prawo przewiduje możliwość wypłaty dodatkowego wynagrodzenia rocznego, potocznie nazywanego trzynastką. Trzynasta pensja nie ma charakteru powszechnego – mają do niej prawo wybrane grupy zawodowe. Wyjaśniamy, komu przysługuje trzynastka, jakie warunki trzeba spełnić, aby otrzymać trzynaste wynagrodzenie oraz ile wynosi dodatkowe wynagrodzenie roczne.
Spis treści
Trzynastka – czym jest?
Trzynasta pensja to dodatkowe wynagrodzenie roczne dla pracowników jednostek strefy budżetowej. Pracodawca wypłaca je zgodnie z przepisami określonymi w Ustawie z 12 grudnia 1997 roku o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników sfery jednostek budżetowych. Ustawa ta reguluje m.in., kto ma prawo do dodatkowego wynagrodzenia za pracę, a także jak obliczyć trzynastkę.
Trzynasta pensja – komu przysługuje?
Prawo do wypłaty trzynastki w pracy mają pracownicy sfery budżetowej. Dodatkowe wynagrodzenie roczne otrzymują zatem pracownicy oświaty, osoby zatrudnione w urzędach państwowych i urzędach gmin, biurach poselskich i senatorskich. W innych zakładach pracy trzynastki mogą być wypłacane, jeżeli taki zapis został zawarty w regulaminie wynagrodzenia firmy, w układzie zbiorowym pracy lub w umowie o pracę danego pracownika.
Trzynastej pensji nie dostaną natomiast osoby, które zajmują kierownicze stanowiska państwowe, żołnierze oraz funkcjonariusze policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Służby Celnej, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Więziennej oraz Biura Ochrony Rządu.
Trzynastej pensji nie otrzymają również osoby:
- które mają przynajmniej 2 dni nieobecności w pracy bez usprawiedliwienia,
- które zjawiły się w zakładzie pracy lub przebywały w pracy w stanie nietrzeźwym,
- które otrzymały karę dyscyplinarną wydalenia z pracy lub ze służby,
- z którymi rozwiązano umowę o pracę bez wypowiedzenia, z winy pracownika.
-
Trzynastka w budżetówce
Jakie są zatem zasady przyznawania trzynastek w budżetówce? Należy tutaj zaznaczyć, że nie każdy pracownik sfery budżetowej może liczyć na takie dodatkowe wynagrodzenie. Przede wszystkim trzeba być zatrudnionym w oparciu o umowę o pracę. Wszyscy pracownicy, którzy podpisali jedną z tak zwanych umów śmieciowych (umowa zlecenie lub umowa o dzieło), nie dostaną trzynastego wynagrodzenia.
Kolejnym warunkiem, jakie muszą spełnić pracownicy budżetówki, aby otrzymać dodatkowe wynagrodzenie, jest przepracowanie co najmniej jednego roku kalendarzowego u jednego pracodawcy (wówczas nabywa się prawo do pełnej wysokości wynagrodzenia) lub co najmniej pół roku (trzynastka obliczana jest proporcjonalnie do czasu pracy). Nie można w tym wypadku sumować okresów zatrudnień w różnych jednostkach, nawet jeżeli są one zaliczane do sfery budżetowej.
Ustawa o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników sfery jednostek budżetowych, art. 2:
1. Pracownik nabywa prawo do wynagrodzenia rocznego w pełnej wysokości po przepracowaniu u danego pracodawcy całego roku kalendarzowego.
2. Pracownik, który nie przepracował u danego pracodawcy całego roku kalendarzowego, nabywa prawo do wynagrodzenia rocznego w wysokości proporcjonalnej do okresu przepracowanego, pod warunkiem, że okres ten wynosi co najmniej 6 miesięcy.
-
Trzynastka dla nauczycieli
Ustawa dopuszcza szereg wyjątków, w myśl których możliwe jest nabycie prawa do trzynastki mimo nieprzepracowania 6 miesięcy u danego pracodawcy. Do takich wyjątków należą nauczyciele szkolni oraz nauczyciele akademiccy. Mają oni prawo do trzynastej pensji, nawet jeśli nie przepracowali jeszcze pół roku u jednego pracodawcy, ale nawiązali stosunek pracy w trakcie roku kalendarzowego zgodnie z organizacją pracy szkoły bądź uczelni wyższej.
Trzynastka – ile wynosi?
Ustawa o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników sfery jednostek budżetowych, art. 4:
1. Wynagrodzenie roczne ustala się w wysokości 8,5% sumy wynagrodzenia za pracę otrzymanego przez pracownika w ciągu roku kalendarzowego, za który przysługuje to wynagrodzenie, uwzględniając wynagrodzenie i inne świadczenia ze stosunku pracy przyjmowane do obliczenia ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy, a także wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy oraz wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy przysługujące pracownikowi, który podjął pracę w wyniku przywrócenia do pracy.
Z powyższego zapisu wynika, że trzynastka to 8,5% wynagrodzenia rocznego, które przysługuje pracownikowi za poprzedni rok kalendarzowy. Ważna jest tutaj podstawa, do której zaliczane są takie elementy jak:
• jednorazowe lub nieregularne wypłaty za spełnienie określonego zadania lub za określone osiągnięcie,
• wynagrodzenie za czas gotowości do pracy oraz za czas przestoju niezawinionego przez pracownika,
• nagrody jubileuszowe,
• ekwiwalent pieniężny za urlop wypoczynkowy,
• dodatkowe wynagrodzenie roczne,
• odprawy emerytalne lub rentowe albo innego rodzaju odprawy pieniężne,
• wynagrodzenie za czas usprawiedliwionej nieobecności innej niż urlop wypoczynkowy (dni opieki nad dzieckiem, urlop okolicznościowy, urlop szkoleniowy).
W przypadku, gdy pracownik nie przepracował 12 miesięcy u danego pracodawcy, ale ma prawo do trzynastki, wówczas pensja ta ustalana jest proporcjonalnie do stażu pracy w danej jednostce.
Trzynastka – do kiedy trzeba wypłacić?
Trzynastka musi zostać wypłacona w ciągu 3 pierwszych miesięcy roku kalendarzowego. Oznacza to, że w 2025 roku pracownicy otrzymają wynagrodzenie za rok 2024, a wypłata powinna nastąpić najpóźniej z końcem marca 2025 r.
Wyjątek stanowi sytuacja, gdy zakład pracy jest likwidowany i z tego powodu rozwiązywane są umowy z pracownikami. Wówczas wypłata musi nastąpić w dniu rozwiązania stosunku pracy.
Trzynasta pensja a zwolnienie lekarskie
Jak czytamy w Uchwale Sądu Najwyższego z dn. 7 lipca 2011 r. III PZP 3/11:
Okresy pobierania przez pracownika niezdolnego do pracy wynagrodzenia i zasiłku chorobowego nie podlegają wliczeniu do 6-miesięcznego okresu przepracowanego w danym roku kalendarzowym, wymaganego do nabycia prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej (Dz.U. Nr 160, poz. 1080 ze zm.).
Wynagrodzenie za czas choroby nie jest uwzględniane w czasie obliczania trzynastej pensji – w praktyce oznacza to, że przebywanie na zwolnieniu lekarskim obniża wysokość trzynastki przysługującej za dany rok.
Trzynastka a zajęcie komornicze
Wynagrodzenie zasadnicze podlega szczegółowym zasadom ochrony od zajęcia komorniczego, które ustalają, w jakiej kolejności oraz w jakiej wysokości następują potrącenia.
Zgodnie z art. 87 Kodeksu pracy:
3. Potrącenia mogą być dokonywane w następujących granicach:
1) w razie egzekucji świadczeń alimentacyjnych – do wysokości trzech piątych wynagrodzenia;
2) w razie egzekucji innych należności lub potrącania zaliczek pieniężnych – do wysokości połowy wynagrodzenia.
A jak jest z trzynastą pensją? Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dn. 12.02.2024 r. dodatkowa pensja roczna mieści się w ogólnym pojęciu wynagrodzenia za pracę. Z kolei jak czytamy w Piśmie z dn. 18 kwietnia 2013 r. opublikowanego przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej:
Dokonywanie potrąceń z więcej niż jednego składnika pensji w miesiącu
Zgodnie z art. 87 § 8 k.p. potrąceń należności z wynagrodzenia pracownika w miesiącu, w którym są wypłacane składniki wynagrodzenia za okresy dłuższe niż miesiąc, dokonuje się od łącznej kwoty wynagrodzenia uwzględniającej te składniki. W takim wypadku ograniczenia w dokonywaniu potrąceń pod postacią granic i kwot wolnych od potrąceń mają zastosowanie do kwoty wynagrodzeń przypadających do wypłacenia w danym miesiącu.
Na warunkach określonych w tych przepisach następują potrącenia m.in. z dodatkowego wynagrodzenia rocznego (art. 87 § 5 k.p.). [...]
Zgodnie z opinią Głównego Inspektoratu Pracy, przedstawioną w piśmie z 19 listopada 2012 r. (GNP-364/306-072-43-1/12), jeżeli w danym miesiącu następuje wypłata wynagrodzenia za pracę oraz dodatkowego wynagrodzenia rocznego, to oba te świadczenia należy zsumować i od tak ustalonej kwoty dokonać potrącenia, stosując kwotę wolną określoną w art. 871 lub art. 91 § 2 k.p.
Trzynasta pensja w prywatnych firmach
Dodatkowa pensja może występować w prywatnych firmach, jeśli będzie przewidziana przez wewnętrzne regulaminy dotyczące wynagrodzeń. Prawo daje bowiem pracodawcom taką możliwość, ale częściej decydują się oni na wypłatę premii (rocznych, półrocznych czy kwartalnych), uzależnionych od kondycji finansowej i wyników firmy.
Trzynastka – najczęściej zadawane pytania:
-
Czy trzynastka jest opodatkowana?
Trzynasta pensja jest opodatkowana na zasadach ogólnych. Nie figuruje bowiem na liście zwolnień od podatku wymienionych w Ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych (art. 21, art. 52).
-
Ile trzeba przepracować w roku, aby dostać trzynastkę?
Zgodnie z art. 2 Ustawy o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej trzynastka wypłacana jest pracownikom jednostek sfery budżetowej, którzy przepracowali cały rok kalendarzowy u danego pracodawcy (pełna wysokość trzynastej pensji) lub co najmniej pół roku (trzynastka obliczania proporcjonalnie do czasu zatrudnienia). W pewnych okolicznościach prawo do trzynastki mają osoby, które nie przepracowały 6 miesięcy u danego pracodawcy, zgodnie z art. 2 pkt 3 wspomnianej ustawy.
