Od 24 lutego 2022 r., a więc początku ataku rosyjskich wojsk na Ukrainę, granicę z Polską przekroczyło 1,675 mln Ukraińców (dane Straży Granicznej z dnia 13.03.22). Skala potrzeb jest ogromna i wymagała szybkiego podjęcia regulacji prawnych, pozwalających uchodźcom odnaleźć się w nowej sytuacji. Zakończono już prace nad specustawą dotyczącą m.in. kwestii legalnego pobytu i korzystania przez Ukraińców i Ukrainki z polskiego rynku pracy. Jakie prawa mają osoby uciekające do Polski przed wojną?
Ustawa o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa – kiedy weszła w życie?
Prace nad nowymi rozwiązaniami prawnymi związanymi z pomocą Ukraińcom w Polsce potoczyły się szybko. 9 marca 2022 r. Sejm RP uchwalił specustawę, a 12 marca akt podpisał prezydent. Jeszcze tego samego dnia Ustawa o pomocy dla obywateli Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa została opublikowana w Dzienniku Ustaw i weszła w życie (z mocą wsteczną od dnia 24 lutego 2022 r. z małymi wyjątkami, zgodnie z art. 116.).
Pomoc obywatelom Ukrainy – najważniejsze założenia ustawy
Jak wspomniano na wstępie, ustawa zawiera rozwiązania dotyczące legalizacji pobytu i ułatwień w dostępie do rynku pracy. Reguluje także kwestie pomocy finansowej, dostępu do edukacji czy opieki zdrowotnej. Oto skrót najważniejszych założeń ustawy i wskazówki, gdzie zgłosić się po pomoc.
Legalizacja pobytu
Legalny pobyt jest podstawą do korzystania z innych praw opisanych w ustawie. Obywatel Ukrainy, który od 24.02.2022 r. legalnie wjechał na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej bezpośrednio z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi i deklaruje zamiar pozostania w Polsce, może tu legalnie przebywać przez okres 18 miesięcy, licząc od 24.02.2022 r. Za zgodny z prawem uznaje się też pobyt urodzonych w Polsce dzieci kobiet z Ukrainy (o ile matka spełnia wyżej opisane wymagania).
Uchodźcy wjeżdżający do Polski są rejestrowani podczas kontroli przez Straż Graniczną. Osoby, które nie zostały zarejestrowane, mogą złożyć o to wniosek w ciągu 60 dni od daty przekroczenia granicy z Polską. Dokument w formie papierowej należy złożyć osobiście w urzędzie gminy. Wzór wniosku zostanie ogłoszony w Biuletynie Informacji Publicznej. Rejestracja rozpocznie się 16 marca 2022 r. Zarejestrowanym osobom zostanie nadany nr PESEL. Uzyskają one też dostęp do Profilu Zaufanego (platformy umożliwiającej załatwianie urzędowych spraw online). Przy składaniu wniosku o PESEL wykonywane będą też zdjęcia (bezpośrednio w urzędzie) oraz pobierane odciski palców (poza dziećmi do 12. roku życia).
Ważne! Wyjazd z Polski na dłużej niż miesiąc wiąże się z utratą uprawnień gwarantowanych w specustawie.
Dostęp do rynku pracy
Ukraińcy od wielu lat korzystają z rynku pracy w Polsce. Osoby, które są zatrudnione na podstawie zezwolenia na pracę albo oświadczenia o powierzeniu pracy, nie mają w związku ze specustawą żadnych dodatkowych obowiązków.
Zmiana polega natomiast na tym, że obywatele Ukrainy przebywający w Polsce legalnie będą mogli pracować bez konieczności uzyskiwania zezwolenia czy oświadczenia. Wystarczy, że pracodawca zgłosi w powiatowym urzędzie pracy (na portalu praca.gov.pl) fakt podjęcia pracy przez obywatela Ukrainy. Może to zrobić w terminie do 14 dni od zatrudnienia. Uchodźcy z Ukrainy, którzy będą mieli nadany nr PESEL, mogą nie tylko się zatrudnić, ale też otworzyć i prowadzić firmę w Polsce – na takich zasadach jak obywatele RP.
Warto też dodać, że z uproszczonych procedur ubiegania się o zgodę na pracę w Polsce mogą skorzystać lekarze, stomatolodzy, pielęgniarki, położne i inni pracownicy medyczni. Warto zapoznać się z komunikatem Ministerstwa Zdrowia w sprawie zasad zatrudnienia personelu medycznego z Ukrainy w Polsce (w języku ukraińskim).
Odnalezienie się na nowym rynku pracy może być jednak trudne, często kluczowa jest znajomość języka polskiego. Dlatego przewidziano również pomoc w znalezieniu zatrudnienia. Ukraińcy i Ukrainki mogą zarejestrować się w urzędzie pracy jako osoby bezrobotne (bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych) albo poszukujące pracy. Dzięki temu uzyskają dostęp do bezpłatnego pośrednictwa pracy, poradnictwa zawodowego oraz szkoleń. Co ważne, zarejestrować mogą się też osoby, które osiągnęły zgodnie z polskimi przepisami wiek emerytalny, a więc kobiety po 60. roku życia i mężczyźni od 65. roku życia.
Ważne! Pomoc dla Ukraińców można uzyskać na portalu Zielona Linia, który udostępnia także czat z konsultantem i infolinię – telefon: 19524.
Prawo do świadczeń socjalnych dla Ukraińców i Ukrainek w Polsce
Przybyli w związku z wojną imigranci z Ukrainy w Polsce uzyskają też wsparcie finansowe. Są to:
- świadczenia rodzinne (np. zasiłek rodzinny, zapomoga z tytułu urodzenia dziecka), wychowawcze (500 zł miesięcznie na dziecko),
- dobry start (300 zł na dziecko),
- rodzinny kapitał opiekuńczy (12 tys. zł na drugie i każde kolejne dziecko, wypłacane po 500 zł przez 24 miesiące bądź po 1000 zł przez rok),
- dofinansowanie obniżenia opłaty za pobyt w żłobku, klubie dziecięcym lub pod opieką opiekuna dziennego.
Powyższe świadczenia będą przysługiwały po spełnieniu ustawowych warunków.
Wsparcie finansowe, materialne i psychologiczne
Osoby uciekające przed wojną, które się zarejestrują i otrzymają nr PESEL, mogą wnioskować o wsparcie w postaci:
- jednorazowego świadczenia w wysokości 300 zł na osobę przeznaczonego na utrzymanie, w szczególności na pokrycie wydatków na żywność, odzież, obuwie, środki higieny osobistej oraz opłaty mieszkaniowe. Aby je otrzymać, trzeba złożyć wniosek do wójta, burmistrza lub prezydenta miasta właściwego ze względu na miejsce swojego pobytu, pieniężnych i niepieniężnych świadczeń z pomocy społecznej – będą one przyznawane po złożeniu oświadczenia o swojej sytuacji osobistej, rodzinnej i dochodowej,
- bezpłatnej pomocy psychologicznej, za której zorganizowanie odpowiada wójt, burmistrz albo prezydent miasta,
- pomocy żywnościowej w ramach Europejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym,
- pomocy osobom z niepełnosprawnością finansowanej ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych oraz Funduszu Solidarnościowego.
Edukacja i opieka zdrowotna
Dostęp do edukacji i opieki zdrowotnej to kolejne bardzo ważne kwestie uregulowane w ustawie. Ukrainiec posiadający numer PESEL będzie miał dostęp do opieki medycznej udzielanej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej obejmującej świadczenia opieki zdrowotnej na zasadach i w zakresie, w jakim osobom objętym obowiązkowym lub dobrowolnym ubezpieczeniem zdrowotnym przysługuje prawo do świadczeń.
Praca dla kobiet z Ukrainy jest szansą na stabilizację w tej trudnej sytuacji. Wiele Ukrainek jednak przekroczyło granicę z małoletnimi dziećmi. Dlatego ważne są ułatwienia w organizacji opieki nad dziećmi, ale także zapewnienie młodym ludziom możliwości kontynuowania nauki. Rodzice czy opiekunowie dziecka mogą zgłosić chęć zapisania go do placówki. Jeśli dana szkoła nie dysponuje miejscami, gmina skieruje ucznia do innej pobliskiej placówki. Rząd przewidział też wprowadzenie oddziałów przygotowawczych dla uczniów nieznających języka polskiego.
Nieco inaczej wygląda kwestia opieki przedszkolnej. W tym przypadku o przyjęciu dziecka w trakcie roku szkolnego (na prośbę rodzica) decyduje dyrektor placówki. Warto też wspomnieć, że specustawa wprowadza instytucję tzw. opiekuna tymczasowego dla dzieci, które przyjechały do Polski bez prawnego opiekuna.
Pomoc dla Ukrainy – wsparcie dla Polaków
W specustawie znalazły się też zapisy dotyczące finansowego wsparcia Polaków udzielających pomocy Ukraińcom, którzy uciekli przed konfliktem zbrojnym w swoim kraju. Zgodnie z artykułem 13. 1.:
Każdemu podmiotowi, w szczególności osobie fizycznej prowadzącej gospodarstwo domowe, który zapewni zakwaterowanie i wyżywienie obywatelom Ukrainy, o których mowa w art. 1 ust. 1, może być przyznane na jego wniosek, świadczenie pieniężne z tego tytułu nie dłużej niż za okres 60 dni. Okres wypłaty świadczenia może być przedłużony w szczególnie uzasadnionych przypadkach.
Maksymalna wysokość tego świadczenia, warunki jego przyznawania i przedłużenia wypłaty zostaną określone przez Radę Ministrów w drodze rozporządzenia.
Artykuł w ukraińskiej wersji językowej: Допомога громадянам України у зв’язку з війною на території цієї країни – про що йдеться у законі?
