Starzenie się społeczeństwa – skutki, przyczyny

Od początku lat 90. XX wieku możemy zaobserwować nieustannie postępujący proces starzenia się społeczeństwa. Wzrost liczby osób w wieku poprodukcyjnym i zmniejszenie liczby ludności w wieku przedprodukcyjnym to problem, z którym boryka się niemal cały świat. Starzenie się społeczeństwa jest ogromnym wyzwaniem zarówno dla rynku pracy, jak i całej gospodarki. W czym upatrywać przyczyn starzejącego się społeczeństwa i jak przeciwdziałać konsekwencjom tego zjawiska? Czy nadchodzi katastrofa demograficzna, której nie da się już powstrzymać?

Czy polskie społeczeństwo się starzeje?

Proces starzenia się jest nieunikniony i dotyczy wszystkich. W ostatnich kilkudziesięciu latach możemy jednak zauważyć znacznie większą intensywność starzenia się społeczeństwa, które widoczne jest szczególnie w przypadku krajów wysoko rozwiniętych, jak Niemcy, Francja, Włochy czy Japonia. Towarzyszący temu niski przyrost naturalny sprawia, że odsetek ludzi starszych w ogólnej populacji rośnie z roku na rok. Kontynuację procesu starzenia się ludności wyraźnie widać również na przykładzie Polski. Optymizmem nie napawa także malejąca dzietność, która w długoterminowej perspektywie także ma ogromny wpływ na kształt struktury społecznej i sytuacji gospodarczej.

Według danych GUS wartość współczynnika dzietności zwiększała się wyraźnie latach 2015-2017, z 1,29 do 1,45. Po tym czasie dzietność w Polsce drastycznie zaczęła się obniżać. W 2022 roku wartość współczynnika dzietności wynosiła już tylko 1,26. W kraju urodziło się wówczas ponad 305 tys. dzieci, natomiast w okresie kolejnych 12 miesięcy (od listopada 2022 do października 2023) na świat przyszło już jedynie 277 tys. dzieci. 

2022 rok upłynął pod znakiem postępującego starzenia się społeczeństwa w Polsce. Na koniec roku liczba osób w wieku 60 lat i więcej wyniosła 9,8 mln, co stanowi wzrost o 0,7 proc. w stosunku do roku 2021. Wskaźnik obciążenia demograficznego osobami starszymi w tym roku wzrósł do 29,9 z 28,9, w porównaniu z rokiem poprzednim. 

Polskie społeczeństwo starzeje się i demografowie nie prognozują w tym zakresie gwałtownych zmian. Spodziewany jest ciągły wzrost liczby ludności w wieku senioralnym, a prognozy GUS na lata 2023-2060 nie przewidują sytuacji, w której nasz kraj wróciłby do poziomu zapewniającego prostą zastępowalność pokoleń. Ta po raz ostatni odnotowana była w 1988 roku. Polska jest dziś jednym z najszybciej starzejących się społeczeństw Unii Europejskiej. 

Starzenie się społeczeństwa – przyczyny

Jak wynika z danych Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości, w Polsce od prawie 30 lat obserwujemy spadek liczby urodzeń, który prowadzi do zmniejszenia udziału najmłodszych grup wiekowych w społeczeństwie oraz proporcjonalnego wzrostu udziału roczników senioralnych, co skutkuje podwyższeniem średniego wieku ludności. I choć spadek liczby urodzeń jest jedną z najważniejszych przyczyn starzenia się społeczeństwa, nie jest jedyną. 

Starzenie się społeczeństwa w Polsce i na świecie jest skutkiem między innymi wydłużania się trwania ludzkiego życia, postępującego rozwoju cywilizacyjnego, ale także poprawy jakości życia. Jakie jeszcze czynniki sprawiają, że obserwujemy starzenie się społeczeństwa? 

• Późne macierzyństwo 

Kobiety w coraz późniejszym wieku decydują się na urodzenie pierwszego dziecka. Według danych GUS obecniekobiety w wieku 25-29 lat zazwyczaj rodzą pierwsze dziecko, podczas gdy w drugiej połowie XX w. w kobiety w tym przedziale wiekowym najczęściej rodziły już drugie dziecko. Podobne przesunięcie wieku obserwujemy również w przypadku starszych kobiet. Panie w wieku 35-39 lat dziś rodzą najczęściej drugie dziecko, podczas gdy w latach 60. i 70. rodziły piątego lub szóstego potomka!

• Spadek udziału urodzeń według kolejności

Z roku na rok rodzi się coraz mniej dzieci. W 2021 roku udział urodzeń pierwszych wyniósł 44%, urodzeń drugich 34%, a trzecich – zaledwie ponad 15%.

• Spadek liczby zawieranych małżeństw 

W ciągu ostatnich lat zaobserwowano także malejącą liczbę małżeństw. Coraz więcej par żyje w związkach partnerskich, jednocześnie rzadziej decydują się one na posiadanie potomstwa niż osoby w związkach małżeńskich.

• Aktywność zawodowa kobiet

Wzmożona aktywność zawodowa kobiet doprowadziła do wielu zmian w modelu rozrodczym, a tym samym w odniesieniu do realizacji podstawowych funkcji rodziny. Według badań dzietność wzrasta wraz ze wzrostem ogólnego stażu pracy zawodowej. Od wielu lat jednak aktywność zawodowa kobiet sukcesywnie rośnie, przez co znacznie później decydują się one na założenie rodziny i urodzenie potomka.

• Niezaspokojenie potrzeb konsumpcyjnych związanych przede wszystkim z ochroną zdrowia i opieką socjalną

Poziom opieki społecznej, ograniczony dostęp do miejsc w placówkach opieki dla dzieci czy chociażby trudności w zapewnieniu dzieciom opieki po zakończonym urlopie macierzyńskim w przypadku wielu rodzin są czynnikami, które skutecznie odsuwają w czasie decyzję o posiadaniu dziecka.

• Emigracja przewyższająca imigrację ludności 

Coraz więcej młodych osób w wieku przedprodukcyjnym i produkcyjnym decyduje się na opuszczenie Polski i rozpoczęcia życia w innym kraju.

Starzenie się społeczeństwa – skutki

Konsekwencje starzenia się społeczeństwa nie są jedynie problemem globalnym czy UE, ale w znacznym stopniu dotyczą również naszego kraju. Postępujący proces starzenia się  niesie za sobą szereg zagrożeń zarówno w sferze społecznej, jak i ekonomicznej.

• Starzenie się społeczeństwa a gospodarka

  • obciążenie systemu zabezpieczeń społecznych i zdrowotnych oraz nadwyrężenie systemu emerytalnego,

  • ekonomiczne obciążenie ludności w wieku produkcyjnym, 

  • coraz większa liczba osób starszych w naszym otoczeniu może prowadzić do utrwalenia negatywnego stereotypu starości i wykluczenia tego pokolenia,

  • konieczność dostosowania opieki zdrowotnej do osób starszych, 

  • obniżenie poziomu świadczeń emerytalnych z jednoczesnym zwiększeniem nakładów na opiekę zdrowotną i opiekuńczą,

  • systematyczne regulowanie kwestii związanych z wiekiem emerytalnym (podnoszenie wieku emerytalnego).

• Starzenie się społeczeństwa a rynek pracy 

  • spadek liczebności siły roboczej prowadzący do niedoboru pracowników w wielu sektorach gospodarki,

  • konieczność podnoszenia kwalifikacji starszych pracowników, których umiejętności często nie pokrywają się z zapotrzebowaniem rynku pracy, 

  • potrzeba rozwijania systemu kształcenia dodatkowego, 

  • wprowadzenie zmian w sposobie zarządzania karierą i dostosowanie jej do wymagających potrzeb rynku,

  • wydłużenie życia zawodowego.

Starzenie się społeczeństwa na świecie

Jeszcze w latach 90. XX wieku większość społeczeństw Zachodu składała się głównie z ludzi młodych w wieku produkcyjnym. Na jedną osobę w wieku 65 lat przypadły wówczas mniej więcej trzy osoby w wieku produkcyjnym. Dziś proces starzenia się społeczeństwa dotyczy nie tylko Polski, ale stał się ogromnym wyzwaniem dla całej Europy i świata. Jak wynika z prognoz ONZ do 2030 roku odsetek ludności w Europie powyżej 65. roku życia ma wynieść aż 23,8 proc. Jeszcze bardziej alarmujące statystyki dotyczą Japonii, gdzie w 2030 roku, aż 30 proc. obywateli będzie miało więcej niż 65 lat. Trend starzenia się społeczeństwa widoczny jest więc przede wszystkim w przypadku krajów wysoko rozwiniętych. Od problemu nie są wolne także Stany Zjednoczone czy Australia. 

Z kolei z danych publikowanych przez Eurostat wynika, że cała Unia Europejska starzeje się w błyskawicznym tempie, a Polska ma wysokie miejsce w tym rankingu. Na przestrzeni ostatnich lat współczynnik obciążenia demograficznego osobami starszymi najbardziej wzrósł w Finlandii (wzrost o 9,7 proc.), a na drugim miejscu znalazł się właśnie nasz kraj, ze wzrostem wskaźnika obciążenia demograficznego o 9,6 proc. 

Starzenie się społeczeństwa – jak mu zapobiec?

Wraz ze starzeniem się społeczeństw, pojawiają się nowe wyzwania, którym czoła muszą stawić kolejne kraje. Choć przewiduje się, że w najbliższych dziesięcioleciach niemożliwe będzie zatrzymanie tego procesu, możemy złagodzić jego skutki i przeciwdziałać negatywnym konsekwencjom. Konieczne jest więc wieloaspektowe podejście do problemu, które obejmie między innymi promowanie aktywnego uczestnictwa seniorów w społeczeństwie, zmianę podejścia pracodawców i dostrzeżenie potencjału drzemiącego w pracownikach 50+. Dlaczego jest to tak istotne? 

Aktywizacja osób starszych i podejmowanie działań prowadzących do tego, by jak najdłużej pozostawały one czynne zawodowo, pozwolą na zatrzymanie tej grupy na rynku pracy, przeciwdziałając tym samym deficytowi siły roboczej. Osoby starsze powinny dostać również szansę na dorabianie na emeryturze, podnoszenie swoich kwalifikacji i podjęcie się nowych wyzwań. Pamiętajmy, że liczba pracowników w wieku produkcyjnym wkrótce będzie zbyt mała, by w pełni zaspokoić rosnące wciąż potrzeby kadrowe firm.

Czytaj także: Profesjonalne CV po 50. roku życia – co musi się w nim znaleźć?

Konieczne jest także zwrócenie większej uwagi na świadome planowanie demograficzne, ale przede wszystkim wsparcie rodziny i zachęcanie osób młodych do podejmowania kluczowych decyzji prowadzących do utrzymania równowagi demograficznej. Nie bez znaczenia jest także promowanie aktywności fizycznej i zdrowego trybu życia, tak u osób młodych, jak i starszych. Wpłynie to nie tylko na ogólną jakość życia, ale ma też ogromne znaczenie dla gospodarki. Mniejsza liczba chorych i niezdolnych do pracy to mniejsze obciążenie dla systemu zdrowia i pomocy społecznej.

Tymczasem wyzwania związane z rozwijaniem i dostosowaniem systemów opieki zdrowotnej i społecznej, będącej odpowiedzią na potrzeby osób starszych, są ogromne. Choć wielu ekspertów za jedyne słuszne rozwiązanie problemu starzejącego się społeczeństwa uznaje między innymi podwyższenie wieku emerytalnego i zwiększenie liczby migrantów zarobkowych, musimy pamiętać, że takie rozwiązania mają znamienne konsekwencje społeczne.

Anna Rychlewicz

Absolwentka dziennikarstwa i zarządzania mediami. Na świat patrzy przez pryzmat tego, jakimi słowami może go opisać. Słowa są także nieodłącznym elementem jej drogi zawodowej. Zajmuje się copywritingiem, redakcją oraz korektą tekstów. O rynku pracy, ubezpieczeniach, wnętrzach, podróżach, zdrowiu i modzie. Porusza tematykę społeczną oraz kryminalną. Pasjonują ją rozmowy z ludźmi. W czasie wolnym poszerza horyzonty i eksploruje otoczenie, prowadząc blog „Brzmi Znajomo”.