Nie wszyscy zdają sobie sprawę, że ustawami posługujemy się na co dzień. Zapisy Kodeksu pracy, Kodeksu cywilnego czy Ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych i wielu innych aktów prawnych wykorzystujemy w codziennych sytuacjach pracy, prowadzenia firmy, rozliczania się z kontrahentami, rozstrzygania sporów dotyczących mienia itd. Warto zatem przypomnieć, czym w zasadzie jest ustawa, Dziennik Ustaw i w jaki sposób polskie ustawy nabierają mocy prawnej.
Ustawa – definicja
Ustawa jest to „akt prawny o charakterze ogólnym, powszechnie obowiązujący, uchwalony przez parlament i prezydenta” (źródło: słownik PWN).
Jak wynika z powyższej definicji, ustawy uchwala parlament w drodze legislacyjnej. Są one ogłaszane (tzn. ulegają promulgacji) w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.
Obok ustaw w polskim prawie funkcjonują również inne akty prawne. Wynika to z art. 87. Konstytucji: „Źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia”.
Rola ustawy
Charakter ogólny ustawy oznacza, że jest ona sporządzania w celu prawnego unormowania jakichś okoliczności, które dotyczą nie jednostki, ale pewnej grupy (np. podatników PIT, rodzin, bezrobotnych, funkcjonariuszy służby cywilnej itd.).
Ustawy regulują takie kwestie jak prawa i obowiązki obywateli, struktura organów państwa, podatki i inne daniny publiczne, budżet publiczny, system karny, system opieki zdrowotnej i społecznej, zasady funkcjonowania wolnego rynku i in.
Rodzaje ustaw
Podstawowy podział ustaw obejmuje:
• konstytucję – czyli ustawę zasadniczą,
• pozostałe ustawy.
Ustawa to akt podstawowy i samodzielny – nadrzędna wobec niej jest jedynie Konstytucja. Dlatego też żadna ustawa nie może być z nią sprzeczna. Innymi słowy Konstytucja nie może być zniesiona żadną ustawą, a sama może unieważnić każdą stojącą z nią w sprzeczności ustawę.
Gdzie powstają nowe ustawy i kto je pisze?
Władzę ustawodawczą w Polsce stanowi parlament, czyli sejm i senat. Warto jednak pamiętać, że do inicjatywy ustawodawczej, czyli zgłoszenia projektu ustawy do sejmu, mają prawo nie tylko parlamentarzyści. Zgodnie z art. 118. Konstytucji inicjatywa ustawodawcza przysługuje:
• posłom,
• Senatowi,
• Prezydentowi Rzeczypospolitej,
• Radzie Ministrów,
• grupie co najmniej 100 000 obywateli mających prawo wybierania do sejmu.
Proces legislacyjny w Polsce
Legislacja ustawy to proces złożony, w którym muszą być zachowane bardzo ścisłe procedury. Wyróżnić można trzy główne etapy:
• inicjatywę ustawodawczą, która musi uwzględniać sposób sfinansowania proponowanych rozwiązań;
• prace nad projektem w sejmie obejmujące trzy czytania. W tym czasie odbywają się debaty, tworzone są sprawozdania, do aktu mogą być nanoszone poprawki lub ustawa może być w całości odrzucona;
• prace nad projektem w senacie. Senat ma 30 dni na podjęcie decyzji o przyjęciu, odrzuceniu lub uchwaleniu poprawek do ustawy. Tylko w przypadku przyjęcia ustawy bez poprawek (lub niepodjęcia jakichkolwiek działań – wówczas ustawę uważa się za przyjętą w brzmieniu proponowanym przez sejm) trafia ona na biurko prezydenta. W pozostałych przypadkach akt kierowany jest z powrotem do sejmu;
• ponowna praca nad projektem w sejmie – posłowie mogą przegłosować przyjęcie poprawek uchwalonych przez senat lub odrzucić ustawę. Potrzebna jest bezwzględna większość głosów oraz obecność co najmniej połowy posłów w czasie głosowania;
• przekazanie ustawy do zatwierdzenia przez prezydenta. Na podpisanie ustawy ma 21 dni. Może on również przekazać ustawę do Trybunału Konstytucyjnego lub ją zawetować – czyli przekazać z powrotem do sejmu;
• głosowanie nad wetem prezydenta. Jeśli prezydent zawetował ustawę, posłowie mogą przegłosować jego odrzucenie większością 3/5 głosów. Gdy tak się stanie, ustawa musi być zatwierdzona przez Prezydenta;
• wejście w życie ustawy. Akt prawny zostaje uchwalony oraz podpisany przez prezydenta, a także ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP. Zaczyna obowiązywać po 14 dniach.
Kto uchwala ustawy?
Organem, który uchwala ustawy, jest w naszym kraju sejm. Dzieje się to przez głosowanie. Najczęściej konieczna jest obecność połowy, czyli 230 posłów (kworum), a także uzyskanie tzw. zwykłej większości głosów.
Przypomnijmy, że najczęściej stosowane są w polskim parlamencie:
zwykła większość – zachodzi, gdy więcej osób opowiada się za jakimś wnioskiem, niż jest mu przeciwnych. Nie bierze się pod uwagę głosów wstrzymanych;
bezwzględna większość – osiągnięta jest wtedy, gdy osób opowiadających się „za” jest więcej, niż łącznie głosujących przeciw i wstrzymujących się od głosowania.
