Jak i kiedy powstaje zobowiązanie podatkowe oraz czy i kiedy może się przedawnić?
Zobowiązanie podatkowe - co to jest?
Według definicji umieszczonej w art. 5 Ordynacji Podatkowej, zobowiązanie podatkowe to „wynikające z obowiązku podatkowego zobowiązanie podatnika do zapłacenia na rzecz Skarbu Państwa, województwa, powiatu albo gminy podatku w wysokości, w terminie oraz w miejscu określonych w przepisach prawa podatkowego”.
Powyższy opis zawiera takie pojęcie jak obowiązek podatkowy. Definicja tego konceptu jest zawarta w art. 4 wspominanej Ordynacji i oznacza wynikającą z ustaw podatkowych nieskonkretyzowaną powinność przymusowego świadczenia pieniężnego wynikającą z zaistnienia zdarzenia opisanego w ustawach.
Aby zatem dokładnie zrozumieć, czym jest zobowiązanie podatkowe, należy rozróżnić obowiązek podatkowy od zobowiązania podatkowego. W potocznej, uproszczonej próbie definicji można powiedzieć, że obowiązek podatkowy oznacza, że podatnik musi zapłacić podatek, jeśli wystąpią określone okoliczności. Zobowiązanie mówi zaś precyzyjnie, ile tego podatku się będzie należeć, komu i kiedy trzeba go zapłacić.
Sposoby powstawania zobowiązań podatkowych
Zobowiązanie podatkowe powstaje zawsze w konkretnym dniu, w którym zadzieją się określone okoliczności opisane przepisami ustaw podatkowych. Ten moment powstania zobowiązania podatkowego jest niezwykle ważny dla ustalenia odpowiedzialności podatkowej oraz okresów przedawnienia. To, jak wygląda ustalenie zobowiązania podatkowego, określa Ordynacja Podatkowa art. 21.
Powstanie zobowiązania podatkowego odbywać może się na dwa sposoby:
1. z mocy decyzji ustalającej,
2. z mocy prawa (deklaracja podatnika + decyzja określająca).
Ad 1. Decyzja ustalająca zobowiązanie podatkowe to dokument, który otrzymuje podatnik od organu podatkowego. Ustala ona kwoty podatku do zapłaty wynikające z określonego zdarzenia. Z taką sytuacją mamy do czynienia np. w przypadku podatku leśnego, podatku od nieruchomości, podatku od spadku i darowizny. Termin zapłaty podatku, który został w ten sposób określony, biegnie od momentu otrzymania przez podatnika decyzji.
Ad 2. Powstanie zobowiązania z mocy prawa to sytuacja, w której w wyniku przepisów podatkowych, podatnik jest obciążony podatkiem, który sam oblicza i deklaruje – np. podatek dochodowy, podatek VAT. Takie zobowiązanie podatkowe VAT czy PIT powstaje w momencie złożenia przez podatnika deklaracji do organu podatkowego. Jeśli okaże się, że podatnik przy deklarowaniu wysokości podatku popełnił błąd w obliczeniach, organ podatkowy może sam określić wysokość podatku do zapłaty. Jest to tzw. decyzja określająca wysokość zobowiązania podatkowego. Organ wydaje ją również wtedy, kiedy podatnik, mimo obowiązku, jaki na nim ciąży, nie złożył żadnej deklaracji.
Jak widać, decyzja ustalająca a decyzja określająca to dwa różne narzędzia, którymi dysponuje organ podatkowy do ustalania zobowiązania podatkowego podatników.
Zabezpieczenie wykonania zobowiązań podatkowych
Organy podatkowe dysponują narzędziami, które pozwalają chronić ich interesy. Jeśli istnieje obawa, że zobowiązanie podatkowe nie zostanie przez płatnika uregulowane, to organ podatkowy może zastosować rozwiązanie pozwalające na zabezpieczenie zobowiązań podatkowych – na majątku podatnika, w przypadku małżonków na majątku wspólnym, a nawet na majątku osób trzecich (np. płatnika).
Takie zabezpieczenie organ może nałożyć już w toku kontroli, przed wydaniem decyzji określającej wysokość zobowiązania podatkowego, kiedy nawet nie wiadomo jeszcze, czy jakieś zobowiązanie faktycznie istnieje.
Zabezpieczeniem może być np. hipoteka przymusowa, zastaw rejestrowy.
Wygaśnięcie zobowiązania podatkowego
Efektywne sposoby wygasania zobowiązań podatkowych to przede wszystkim:
• zapłata podatku,
• pobranie podatku przez płatnika lub inkasenta,
• potrącenie,
• zaliczenie nadpłaty lub zwrotu podatku,
• przeniesienie własności rzeczy lub praw majątkowych (kiedy podatnik nie może lub nie chce uregulować zobowiązań podatkowych w formie pieniężnej),
• przejęcia własności nieruchomości lub prawa majątkowego w postępowaniu egzekucyjnym.
Inne sytuacje, w których występuje wygasanie zobowiązań podatkowych:
• zaniechanie poboru,
• umorzenie zaległości,
• przedawnienie,
• zwolnienie z obowiązku zapłaty na podstawie art. 14. Ustawy Ordynacja Podatkowa.
Przedawnienie zobowiązań podatkowych
W niektórych szczególnych sytuacjach, dojść może do przedawnienia zobowiązania podatkowego. W efekcie takiej sytuacji podatnik nie będzie już zobligowany do pokrycia roszczenia.
Istnieją dwa główne typy przedawnienia w prawie podatkowym:
1. Zobowiązanie podatkowe do zapłaty przedawnia się z upływem 5 lat liczonych od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności podatku. Przepis ten (art. 70 § 1 Ordynacji Podatkowej) dotyczy zarówno zobowiązań powstałych z mocy prawa, jak i z mocy decyzji.
2. Przedawnienie prawa do wydania decyzji, która ma ustalić wysokość zobowiązania podatkowego. Dotyczy ono tylko tych sytuacji podatkowych, w których zobowiązania powstają z mocy decyzji (np. przedawnienie zobowiązań podatkowych - podatek od spadków i darowizn, podatek rolny, podatek od nieruchomości, podatek leśny). Z tym typem przedawnienia mamy do czynienia wtedy, kiedy decyzja ustalająca wysokość zobowiązania podatkowego zostanie doręczona po upływie trzech lat od końca roku, w którym powstał obowiązek podatkowy.
Przedawnienie zobowiązań podatkowych - przykłady:
Nieruchomość została zakupiona przez podatnika 23 kwietnia 2019 roku. Obowiązek podatkowy (zgodnie z właściwymi przepisami) powstał 1 maja 2019 roku. Organ podatkowy ma 3 lata na wydanie decyzji ustalającej wartość podatku od nieruchomości, ale ponieważ bieg przedawnienia liczy się od końca roku kalendarzowego, to tak naprawdę organ ma na wydanie decyzji 3 lata i 8 miesięcy (do 31 grudnia 2022 roku). Jeśli decyzja zostanie wydana, to na ściągnięcie z podatnika podatku, organ skarbowy ma czas przez kolejnych 5 lat. Ich bieg liczy się od końca roku kalendarzowego, w którym powstało zobowiązanie (czyli od końca roku, w którym podatnikowi dostarczono decyzję). Jeśli zatem decyzja została dostarczona w grudniu 2022 roku, to zobowiązanie podatkowe od zakupu nieruchomości przedawni się 31 grudnia 2027 roku.
Należy pamiętać, że w wyniku różnych sytuacji, bieg terminu przedawnienia może ulec zawieszeniu. Przedawnieniu nie ulega też zobowiązanie podatkowe zabezpieczone hipoteką bądź zastawem skarbowym. W ustalaniu terminu przedawnienia kluczowe znaczenie ma też dokładne określenie momentu powstania obowiązku podatkowego. W wielu sytuacjach (głównie w podatku od spadków i darowizn) zdarza się również tzw. odnowienie obowiązku podatkowego. Jest to sytuacja, na skutek której ponownie powstaje obowiązek podatkowy (mimo tego, że np. termin przedawnienia upłynął).
Na przykład, jeśli podatnik odziedziczył spadek i nie zgłosił go do opodatkowania, a w przyszłości powoła się przez US na fakt nabycia spadku, to wraz z tym oświadczeniem pojawi się obowiązek podatkowy (bo podatnik tak jakby przyzna się do tego, że spadek nabył). W praktyce zatem, przedawnienie zobowiązań podatkowych od spadku jest niezwykle rzadkie.
