Pracodawca w pewnych określonych przypadkach ma obowiązek zapewnić swoim pracownikom posiłki na wzmocnienie i regenerację sił. Dotyczy to tych zawodów, które wykonywane są w bardzo ciężkich warunkach atmosferycznych i wiążą się ze wzmożoną pracą fizyczną. Komu przysługują bezpłatne dania w miejscu pracy? Na jakich zasadach są wydawane?
Posiłek regeneracyjny – co to? Czym różni się od posiłku profilaktycznego?
Zgodnie z art. 232. Kodeksu Pracy pracownikom zatrudnionym w warunkach szczególnie uciążliwych pracodawca musi zapewnić bezpłatnie posiłki profilaktyczne:
Art. 232. [Obowiązek zapewnienia profilaktycznych posiłków i napojów]
Pracodawca jest obowiązany zapewnić pracownikom zatrudnionym w warunkach szczególnie uciążliwych, nieodpłatnie, odpowiednie posiłki i napoje, jeżeli jest to niezbędne ze względów profilaktycznych. Rada Ministrów określi, w drodze rozporządzenia, rodzaje tych posiłków i napojów oraz wymagania, jakie powinny spełniać, a także przypadki i warunki ich wydawania.
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów uszczegóławia to, w jakich sytuacjach posiłki powinny być wydawane oraz wymagania, jakie powinny spełniać. Pracodawca powinien też pamiętać, że sposób wydawania posiłków w danym zakładzie pracy musi być opracowany w porozumieniu z organizacjami związkowymi.
Oba wyżej wspomniane dokumenty posługują się terminem posiłków profilaktycznych. Warto jednak zauważyć, że w literaturze przedmiotowej, a także w mowie potocznej funkcjonuje także pojęcie posiłku regeneracyjnego – odnosi się ono właśnie do posiłków profilaktycznych wymienianych w prawie pracy. A zatem obie nazwy stosowane są do posiłków przeznaczonych dla pracowników pracujących w sytuacjach szczególnie uciążliwych.
Posiłek regeneracyjny – od jakiej temperatury? Dla kogo?
Jeśli pracownik wykonuje pracę związaną z dużym ubytkiem zasobów energetycznych, to pracodawca jest obowiązany uzupełnić pracownikowi tę „stratę” poprzez dostarczenie mu posiłku profilaktycznego, który dzięki odpowiedniemu składowi zapobiegnie nadmiernemu wycieńczeniu organizmu. Prawo nakłada na pracodawcę obowiązek wydawania takiego ciepłego posiłku co najmniej raz dziennie.
To, czy profilaktyczne posiłki i napoje dla pracowników powinny być podawane przez cały rok, czy tylko określony okres, zależy od tego, w jakich warunkach jest wykonywana praca oraz jaki jest wydatek energetyczny pracownika, który ją wykonuje.
Z kolei wydatek energetyczny określa się przez to, ile energii człowiek zużyje podczas wykonywania obowiązków. Istnieje kilka sposób ustalania tej straty w miejscu pracy. Do popularnych należy metoda G. Lehmanna. Ocenia się w niej pozycję ciała pracownika (czyli w jakim stopniu zaangażowane są poszczególne partie ciała w pracę) oraz czy jest to praca lekka, średnio ciężka czy ciężka (co zależy od wagi przenoszonych przedmiotów). Dodatkowo bierze się pod uwagę warunki pracy (temperaturę).
Zgodnie ze wspomnianym Rozporządzeniem Rady Ministrów z 28 maja 1996 r. w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów, posiłki profilaktyczne w okresie zimowym przysługują osobom wykonującym pracę na otwartej przestrzeni, a praca ta wymaga wysiłku fizycznego, który skutkuje wydatkiem energetycznym organizmu podczas zmiany roboczej w wysokości powyżej 1500 kcal (6280 kJ) u mężczyzn i powyżej 1000 kcal (4187 kJ) dla kobiet. Okres zimowy trwa od 1 listopada do 31 marca.
Posiłki profilaktyczne przez cały rok przysługują osobom, które:
- pracują pod ziemią,
- wykonują pracę związaną z wysiłkiem fizycznym, w której wydatek energetyczny w ciągu zmiany roboczej wynosi minimum 2000 kcal (8375 kJ) u mężczyzn i minimum 1100 kcal (4605 kJ) u kobiet,
- wykonują pracę związaną z wysiłkiem fizycznym, w której wydatek energetyczny w ciągu zmiany roboczej wynosi minimum 1500 kcal (6280 kJ) u mężczyzn i minimum 1000 kcal (4187 kJ) u kobiet, która to praca wykonywana jest w pomieszczeniach zamkniętych, w których ze względów technologicznych utrzymuje się stale temperatura poniżej 10°C lub wskaźnik obciążenia termicznego (WBGT) wynosi powyżej 25°C.
Posiłki profilaktycznie wydawane incydentalnie dotyczą z kolei sytuacji, w których pracownicy pracują przy usuwaniu skutków klęsk żywiołowych lub innych zdarzeń losowych.
Napoje profilaktyczne przysługują:
- pracownikom pracującym na otwartej przestrzeni zawsze wtedy, kiedy temperatura wynosi poniżej 10°C (niezależnie od tego, jaka jest pora roku i czy jest to okres zimowy, czy nie),
- pracownikom pracującym w warunkach mikroklimatu zimnego, charakteryzującego się wartością wskaźnika siły chłodzącej powietrza (WCI) powyżej 1000,
- w warunkach gorącego mikroklimatu, charakteryzującego się wartością wskaźnika obciążenia termicznego (WBGT) powyżej 25°C,
- przy pracach na otwartej przestrzeni przy temperaturze otoczenia powyżej 25°C,
- na stanowiskach pracy, na których temperatura spowodowana warunkami atmosferycznymi przekracza 28°C,
- przy pracach związanych z wysiłkiem fizycznym, powodującym w ciągu zmiany roboczej efektywny wydatek energetyczny organizmu powyżej 1500 kcal (6280 kJ) u mężczyzn a u kobiet 1000 kcal (4187 kJ).
Przepisy nie precyzują, kiedy pracownikowi należy podawać napoje zimne, a kiedy gorące, ale zgodnie z § 1 ust. 2. rozporządzenia ich rodzaj i temperatura powinny być dostosowane do warunków wykonywania pracy (czyli można założyć, że zimą wydaje się pracownikom napoje gorące, a latem zimne).
Czytaj także: Upał a praca.
Warto dodać, że każdemu pracownikowi niezależnie od tego, w jakich warunkach pracuje i jaki jest jego wydatek energetyczny, przysługuje woda do picia w nieograniczonych ilościach.
Poza wspomnianym wyżej rozporządzeniem rady ministrów niektórych grup zawodowych dotyczą odrębne przepisy, które określają to, jak mają być wydawane i przyrządzone różnego rodzaju posiłki. Np. kwestie dotyczące pakietów żywieniowych zostały uwzględnione w Ustawie o Policji.
Posiłek regeneracyjny – wymogi
Napoje i posiłki profilaktyczne dla pracowników muszą spełniać określone normy, aby można było uznać je za faktycznie profilaktyczne. Powinny mieć wartość kaloryczną około 1000 kcal i składać się w 50-55% z węglowodanów, 30-35% z tłuszczy, 15% z białek.
O ile przepisy precyzują posiłki profilaktyczne dość dokładnie, to prawo nie mówi już tak szczegółowo o napojach. W rozporządzeniu wspomniane jest jedynie, że jeśli napoje podawane są w warunkach gorącego mikroklimatu, powinny być wzbogacone o sole mineralne i witaminy. Rozporządzenie nie uściśla jednak, jaka ma być ich zawartość, dlatego większość pracodawców w takiej sytuacji zaopatruje pracowników w wodę mineralną, które zawierają chlorek sodu, magnez i wapń.
Kiedy trzeba zadbać o posiłki dla pracowników? Zawsze wtedy, kiedy wymagają tego przepisy. Należy pamiętać o tym, że takie same zasady obowiązują zarówno pracodawców, którzy zatrudniają pracowników na umowę o pracę, jak i przedsiębiorców, którzy zlecają pracę na podstawie umów cywilnoprawnych. Innymi słowy, posiłki profilaktyczne dla zleceniobiorców też im przysługują, o ile ich praca spełnia warunki określone rozporządzeniem.
Pracodawca, który jest zobligowany do zapewnienia pracownikom posiłków profilaktycznych, powinien określić procedury ich wydawania w regulaminie pracy, jednocześnie ustalając, na jakich stanowiskach one przysługują. Na przykład posiłki profilaktyczne dla pracowników budowlanych mogą być wydawane wszystkim, ale już w firmie produkcyjnej będą konieczne jedynie na konkretnych stanowiskach – dla osób pracujących w określonych warunkach.
Posiłki powinny być wydawane mniej więcej w połowie zmiany pracownika (po 3-4 godzinach pracy), w czasie przerwy lunchowej. Napoje należy udostępniać przez cały czas.
Kto przygotowuje posiłki profilaktyczne? Może to robić pracodawca, jeśli posiada odpowiednie zaplecze. Obecnie stołówki w zakładach pracy należą już do rzadkości, dlatego przedsiębiorstwo, jeśli nie ma możliwości samodzielnego przygotowania takich posiłków, może zrealizować swój obowiązek np. poprzez przekazanie bonów, talonów, kuponów oraz innych dowodów uprawniających do otrzymania na ich podstawie takich produktów lub posiłku.
UWAGA! Pracodawca nie może przekazać ekwiwalentu pieniężnego za posiłki i tym samym uniknąć konieczności wydawania posiłków. Posiłki profilaktyczne w pracy są całkowicie bezpłatne.
Posiłki regeneracyjne dla pracowników a VAT
Czy pracodawca, który nabywa posiłki profilaktyczne dla pracowników, może odliczyć VAT? To zależy od tego, w jaki sposób została nabyta usługa posiłków. Jeśli pracodawca nabył je jako usługę gastronomiczną, VAT nie może zostać odliczony. Jeśli jednak pracodawca nabywa posiłki jako usługę cateringową (dostawa do firmy) lub usługę stołówkową (posiłki dostarczone do określonego miejsca i podgrzane), to ma prawo do odliczenia VAT z faktury (na podst. art. 86 ust. 1 ustawy o VAT).
