Nieuczciwe praktyki rynkowe - co to jest?
Odpowiedź na pytanie: „Czym są nieuczciwe praktyki rynkowe?”, znajdziemy w Ustawie z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, która weszła w życie w dniu 21 grudnia 2007 r. Art 4. ust. 1. brzmi: „Praktyka rynkowa stosowana przez przedsiębiorców wobec konsumentów jest nieuczciwa, jeżeli jest sprzeczna z dobrymi obyczajami i w istotny sposób zniekształca lub może zniekształcić zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta przed zawarciem umowy dotyczącej produktu, w trakcie jej zawierania lub po jej zawarciu.”
Powyższa definicja, to tak zwana klauzula generalna – ogólna rama, która pozwala zakwalifikować zachowania przedsiębiorców jako nieuczciwe praktyki. Jest określona grupa działań, wobec których nie ma wątpliwości, czy są zgodne z prawem i akceptowalne. To tak zwana czarna lista praktyk. Jest ona zamkniętym zbiorem niedozwolonych zachowań, zakazanych bez względu na inne przesłanki. Poza czarną listą, wyróżnia się jeszcze tak zwaną szarą. Tworzą ją te praktyki, których określenie jako niedozwolone zależy od okoliczności.
Ustawa o nieuczciwych praktykach rynkowych
Wspomniana wyżej ustawa zawiera listę i czarnych, i szarych praktyk. Te pierwsze zawarto w artykułach 7. i 9. W tej kategorii znajdują się agresywne praktyki rynkowe, a także wprowadzające w błąd, np.:
- podawanie przez przedsiębiorcę informacji, że zobowiązał się on do przestrzegania kodeksu dobrych praktyk, jeżeli jest to niezgodne z prawdą;
- posługiwanie się certyfikatem, znakiem jakości lub równorzędnym oznaczeniem, nie mając do tego uprawnienia;
- reklama przynęta, która polega na propozycji nabycia produktu po określonej cenie, bez ujawniania, że przedsiębiorca może mieć uzasadnione podstawy, aby sądzić, że nie będzie w stanie dostarczyć lub zamówić u innego przedsiębiorcy dostawy tych lub równorzędnych produktów po takiej cenie, przez taki okres i w takich ilościach, jakie są uzasadnione, biorąc pod uwagę produkt, zakres reklamy produktu i oferowaną cenę;
- twierdzenie, że produkt będzie dostępny jedynie przez bardzo ograniczony czas lub że będzie on dostępny na określonych warunkach przez bardzo ograniczony czas, jeżeli jest to niezgodne z prawdą, w celu nakłonienia konsumenta do podjęcia natychmiastowej decyzji dotyczącej umowy i pozbawienia go możliwości świadomego wyboru produktu (źródło: art. 7. ustawy).
Działania z tej grupy zawsze naruszają interesy ekonomiczne konsumentów i aby stwierdzić, czy są szkodliwe, nie potrzeba analizy spełnienia warunków z generalnej klauzuli (te czynności zawsze warunki spełniają). Klauzula przyda się jednak przy ocenie szarych praktyk. Ich najpopularniejsze przykłady znajdziemy w artykułach 5., 6. i 8. Są to m.in. działania wprowadzające klientów w błąd (np. rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji o istnieniu produktu, jego rodzaju, cechach, cenie lub dostępności, a także o prawach klienta). Zgodnie z art. 5. ust. 1.: „Praktykę rynkową uznaje się za działanie wprowadzające w błąd, jeżeli działanie to w jakikolwiek sposób powoduje lub może powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął.”
Wprowadzać w błąd może też zaniechanie, jeżeli przedsiębiorca: „pomija istotne informacje potrzebne przeciętnemu konsumentowi do podjęcia decyzji dotyczącej umowy i tym samym powoduje lub może powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął”. Do szarej listy zaliczają się też niektóre praktyki, uznane za agresywne (niewymienione w art. 9.), jeśli spełnią określone przesłanki. Analizuje się je, uwzględniając klauzulę generalną, cechy praktyki i okoliczności wprowadzenia towaru na rynek.
Agresywne praktyki rynkowe - na czym polegają
Agresywna praktyka rynkowa wywołuje na konsumentów nacisk znacznie ograniczający albo mogący ograniczać swobodę wyboru lub zachowanie względem produktu. Tym samym powoduje (bądź może spowodować), że ktoś podejmie oczekiwaną przez firmę decyzję zakupową.
Co zalicza się do takich działań? Zacytujmy art. 9. ustawy:
1) „wywoływanie wrażenia, że konsument nie może opuścić pomieszczeń przedsiębiorcy bez zawarcia umowy;
2) składanie wizyt w miejscu zamieszkania konsumenta, nawet jeżeli nie przebywa on tam z zamiarem stałego pobytu, ignorując prośbę konsumenta o jego opuszczenie lub zaprzestanie takich wizyt, z wyjątkiem przypadków egzekwowania zobowiązań umownych, w zakresie dozwolonym przez obowiązujące przepisy;
3) uciążliwe i niewywołane działaniem albo zaniechaniem konsumenta nakłanianie do nabycia produktów przez telefon, faks, pocztę elektroniczną lub inne środki porozumiewania się na odległość, z wyjątkiem przypadków egzekwowania zobowiązań umownych, w zakresie dozwolonym przez obowiązujące przepisy;
4) żądanie od konsumenta zgłaszającego roszczenie, w związku z umową ubezpieczenia, przedstawienia dokumentów, których w sposób racjonalny nie można uznać za istotne dla ustalenia zasadności roszczenia, lub nieudzielanie odpowiedzi na stosowną korespondencję, w celu nakłonienia konsumenta do odstąpienia od zamiaru wykonania jego praw wynikających z umowy ubezpieczenia;
5) umieszczanie w reklamie bezpośredniego wezwania dzieci do nabycia reklamowanych produktów lub do nakłonienia rodziców lub innych osób dorosłych do kupienia im reklamowanych produktów;
6) żądanie natychmiastowej lub odroczonej zapłaty za produkty bądź zwrotu lub przechowania produktów, które zostały dostarczone przez przedsiębiorcę, ale nie zostały zamówione przez konsumenta;
7) informowanie konsumenta o tym, że jeżeli nie nabędzie produktu, przedsiębiorcy może grozić utrata pracy lub środków do życia;
8) wywoływanie wrażenia, że konsument już uzyskał, uzyska bezwarunkowo lub po wykonaniu określonej czynności nagrodę lub inną porównywalną korzyść, gdy w rzeczywistości nagroda lub inna porównywalna korzyść nie istnieje lub uzyskanie nagrody lub innej porównywalnej korzyści uzależnione jest od wpłacenia przez konsumenta określonej kwoty pieniędzy lub poniesienia innych kosztów.”
Nieuczciwe praktyki rynkowe – przykłady
Wiedząc, które praktyki są nieetyczne i niedozwolone, przedsiębiorca może pewniej i bezpieczniej wybierać metody działania. Warto pamiętać o omówionym wyżej podziale na czarne i szare praktyki, oraz o tym, że są takie, które uznaje się za niewłaściwe jedynie w niektórych okolicznościach.
Na jakie przykłady nieuczciwych praktyk może natknąć się konsument? Obecnie popularne są znaki i certyfikaty świadczące o wysokiej jakości produktów. Niezgodne z prawem jest posługiwanie się nimi na etykietach przez przedsiębiorców, którzy np. stracili do nich prawo (uzyskali odpowiedni certyfikat, a potem obniżyli jakość produktu). Zakaz dotyczy też np. reklamy przynęty. Za taką można uznać przypadek, gdy właściciel sklepu ogłasza promocję na wybrany produkt w jakimś przedziale czasowym albo do wyczerpania zapasów, a w rzeczywistości zniżką obejmuje pojedyncze sztuki towaru. Chce w ten sposób przyciągnąć do sklepu więcej osób, które kupią produkty po standardowej cenie.
