Na czym polega prowadzenie działalności w ramach przedsiębiorstwa społecznego? Jakie są cele takiej organizacji i w jaki sposób ją prowadzić?
Przedsiębiorstwo społeczne – definicja
Przedsiębiorstwo społeczne to (najkrócej mówiąc) organizacja, która prowadząc działalność gospodarczą, wyznacza sobie również cele społeczne. Wypracowane przez takie przedsiębiorstwo zyski, są przeznaczane na realizację celów statutowych.
Przedsiębiorstwo ekonomii społecznej ma dość długą historię. Pierwsze zorganizowane formy tego typu organizacji zaczęły pojawiać się w I połowie XIX wieku, ale tak naprawdę ich rodowody są znacznie szersze. To wszelkiego rodzaju bractwa, towarzystwa czy kooperatywy, które powstawały już w czasach Oświecenia.
Pierwszą formalną spółdzielnią było Roczdelskie Stowarzyszenie Sprawiedliwych Pionierów, założone w 1844 roku w północnej Anglii. Kolejne powstawały w Anglii, Francji, Stanach Zjednoczonych. W Polsce za pierwszą spółdzielnię uważa się Hrubieszowskie Towarzystwo Rolniczego Ratowania się Wspólnie w Nieszczęściach, dla którego statut stworzył Stanisław Staszic.
W polskim prawodawstwie nie istnieje jednoznaczna definicja takiego przedsięwzięcia. Z tego powodu, zazwyczaj definiując przedsiębiorstwo społeczne, wykorzystuje się wytyczne w zakresie realizacji przedsięwzięć w obszarze włączenia społecznego i zwalczania ubóstwa z wykorzystaniem środków Europejskiego Funduszu Społecznego i Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego na lata 2014-2020.
W ramach wytycznych automatycznie status przedsiębiorstwa społecznego zyskują spółdzielnie socjalne. Inne formy prawne mogą uzyskać taki status, jeśli spełnią określone warunki:
1. Podmiot prowadzi działalność gospodarczą zarejestrowaną w KRS lub działalność odpłatną pożytku publicznego, lub działalność oświatową, lub kulturalną (w rozumieniu odpowiednich przepisów), której celem jest:
• Integracja społeczna i zawodowa (wyrażona poprzez zatrudnienie określonych osób – np. 50% pracowników powinno rekrutować się spośród osób bezrobotnych, zagrożonych ubóstwem, wykluczeniem społecznym, ubogich pracujących, osób opuszczających zakłady poprawcze i schroniska dla nieletnich, młodzieżowe ośrodki wychowawcze lub młodzieżowe ośrodki socjoterapii, lub absolwentów CIS i KIS. Druga opcja to 30% kadry zrekrutowanej spośród osób o umiarkowanym lub znacznym stopniu niepełnosprawności;
• Lub realizacja usług społecznych świadczonych w społeczności lokalnej, usług opieki nad dzieckiem do lat 3. lub usług wychowania przedszkolnego i jednoczesna integracja społeczna i zawodowa (czyli zatrudnienie osób wspomnianych powyżej) na poziomie 20%.
2. Przedsiębiorstwo nie dystrybuuje zysku pomiędzy udziałowców, ale przeznacza go na wzmocnienie potencjału, reintegrację zawodową lub społeczną bądź działalność pożytku publicznego prowadzoną na rzecz społeczności lokalnej;
3. Przedsiębiorstwo jest zarządzane na zasadach demokratycznych (współzarządzanie, akcjonariat pracowniczy lub zasady partycypacji pracowników – musi to być określone w statucie);
4. Wynagrodzenie pracowników i kadry zarządzającej jest ograniczone limitami;
5. Przedsiębiorstwo zatrudnia na podstawie umowy o pracę, spółdzielczej umowy o pracę, umowy cywilnoprawnej co najmniej 3 osoby w wymiarze co najmniej ¼ etatu.
Przedsiębiorstwem społecznym mogą być:
• Stowarzyszenia prowadzące działalność gospodarczą,
• Fundacje, prowadzące działalność gospodarczą,
• Spółki z o.o. non profit,
• Spółdzielnie socjalne.
Od wyboru formy prawnej zależy to, czy podstawą działania danej organizacji będzie prowadzenie działalności, czy też pełnienie jedynie funkcji pomocniczej.
Przedsiębiorstwo społeczne a działalność socjalna w przedsiębiorstwie
Warto zauważyć, że realizowanie celów społecznych przez przedsiębiorstwo nie jest tożsame, z prowadzeniem przez firmę działalności socjalnej. Działalność socjalna w przedsiębiorstwie oznacza wspieranie pracowników firmy poprzez Zakładowy Fundusz Świadczeń Socjalnych. Firma, która dokonuje odpisów na ZFŚS, nie staje się przedsiębiorstwem społecznym – są to dwie, zupełnie różne kwestie.
Cele społeczne przedsiębiorstwa
Cele działalności gospodarczej przedsiębiorstwa społecznego to nie tylko kwestie osiągania przychodu, ale przede wszystkim cele społeczne. Wszelkie nadwyżki związane prowadzeniem działalności są w takich organizacjach inwestowane w realizację celów społecznych. Oznacza to przede wszystkim:
• Integrację społeczną i zawodową członków przedsiębiorstwa,
• Działania na rzecz społeczności lokalnej.
Jeśli chodzi o integrację społeczną i zawodową, to zasadą jest tu zapewnienie miejsca aktywności zawodowej członków organizacji. Z uwagi na to, że aby można było mówić o podmiocie ekonomii społecznej, część pracowników takiej organizacji musi być zagrożona wykluczeniem społecznym, to samo prowadzenie działalności w ramach takiego przedsiębiorstwa już zapewnia integrację zawodową.
Jeśli chodzi o przedsiębiorstwo społeczne w rozwoju lokalnym, działalność zależy od potrzeb i najczęściej dotyczy świadczenia usług na otwartym rynku lokalnym (np. usług turystycznych), działalności produkcyjnej i handlowej, dostarczania usług publicznych (w tym społecznych – np. w zakresie edukacji).
Ustawa o przedsiębiorczości społecznej
Obecnie w Polsce działalność przedsiębiorstw społecznych opiera się o Ustawę z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych. Obejmuje ona wyłącznie zasady zakładania, prowadzenia, łączenia oraz likwidacji spółdzielni socjalnych i nie dotyczy innych podmiotów należących do przedsiębiorczości społecznej.
Przez kilka lat trwały w Polsce prace nad przygotowaniem uregulowań otoczenia prawnego przedsiębiorstw społecznych. Zostały jednak zawieszone we wrześniu 2015 r. Projekt ustawy o przedsiębiorczości społecznej można znaleźć na stronach rpo.gov.pl.
Spółdzielnie socjalne i przedsiębiorstwa społeczne w Polsce
Od momentu wprowadzenia pojęcia spółdzielni socjalnych ich liczba w Polsce rośnie. O ile w 2009 roku zarejestrowanych było jedynie 187 podmiotów, o tyle na koniec 2015 roku już prawie 1400. Nie wszystkie są jednak aktywne. Szacuje się, że faktycznie działa zaledwie około 1/3 z nich.
Najczęściej, spółdzielnie socjalne funkcjonują w obrębie działalności związanej z zakwaterowaniem i usługami gastronomicznymi, administracją i zarządzaniem budynkami, opieki zdrowotnej i pomocy społecznej. Ponad połowa spółdzielni socjalnych osiąga przychody pomiędzy 100 tys. zł do 1 mln, a 35% od 10 tys. do 100 000 zł (dane GUS za 2015 r.).
O ile w Polsce można określić liczbę zarejestrowanych spółdzielni socjalnych, o tyle liczba wszystkich podmiotów należących do przedsiębiorstw społecznych jest nieznana (głównie ze względu na brak aktualnych badań w tej materii).
Od 2018 roku w Polsce działa konkurs dla podmiotów ekonomii społecznej „Znaki Jakości Ekonomii Społecznej i Solidarnej 2018”. Jest to wyróżnienie dla instytucji łączących działalność gospodarczą ze społecznym zaangażowaniem. Do 2021 roku wyróżnionych ma być kilkaset podmiotów.
