Renta z tytułu niezdolności do pracy to świadczenie pieniężne wypłacane przez ZUS osobom, które wskutek pogorszenia stanu zdrowia utraciły (częściowo lub całkiem) możliwość pracy zarobkowej. Komu przysługuje, jakie są jej rodzaje i ile wynosi renta ZUS?
Renta z tytułu niezdolności do pracy
Jeśli ze względu na zły stan zdrowia, osoba traci możliwość wykonywania pracy zarobkowej, to staje się niezdolną do pracy. Ma prawo do renty ZUS z tytułu niezdolności do pracy. Ta niezdolność może przybierać dwie formy:
• częściowa niezdolność do pracy (kiedy osoba traci możliwość wykonywania pracy zgodnej z kwalifikacjami),
• całkowita niezdolność do pracy (kiedy osoba traci możliwość wykonywania jakiejkolwiek pracy).
Niezdolność do pracy orzekana jest na czas nie dłuższy niż 5 lat, z wyjątkiem sytuacji, w których – według aktualnej wiedzy medycznej – nie ma szans na odzyskanie sprawności w dłuższym okresie.
Renta inwalidzka, chorobowa, z tytułu niezdolności do pracy – rodzaje rent
Co do zasady, ZUS wyróżnia trzy rodzaje rent:
• renty z tytułu niezdolności do pracy,
• renty socjalne (dla osób niezdolnych do pracy, których niezdolność pojawiła się w czasie pobierania nauki)
• renty rodzinne (dla rodzin zmarłych ubezpieczonych).
Czym zatem jest renta chorobowa lub renta inwalidzka? Żeby to wyjaśnić, trzeba sięgnąć do starych przepisów oraz nomenklatury. Renty inwalidzkie zmiany przeszły 1 września 1997 roku, kiedy to ustawą przeobrażono je w renty z tytułu niezdolności do pracy. W efekcie, choć nazwa „renta inwalidzka” jest nadal potocznie stosowana, to trzeba pamiętać, że w większości dotyczą one sytuacji, w której ubezpieczony staje się niezdolny do pracy i może uzyskać wsparcie w postaci renty z tytułu niezdolności do pracy. Renta inwalidzka w Polsce pod tą nazwą przysługuje inwalidom wojennym oraz wojskowym.
Renta chorobowa oznaczała kiedyś zasiłek związany z czasową niezdolnością do pracy. Została zastąpiona w styczniu 1983 roku pojęciem świadczenia rehabilitacyjnego, które przysługuje w ramach ubezpieczenia chorobowego. De facto obecnie mówiąc „renta chorobowa”, powinniśmy mieć na myśli świadczenie rehabilitacyjne. Jednocześnie jednak większość ludzi używa pojęcia „renta chorobowa” zamiennie wobec renty z tytułu niezdolności do pracy (która to nazwa jest dłuższa i znacznie mniej intuicyjna). Ilekroć zatem posługujemy się w niniejszym opracowaniu pojęciem renta chorobowa, to oznacza to rentę z tytułu niezdolności do pracy, a nomenklatura została wybrana tak po to, by ułatwić czytelnikom znalezienie odpowiedzi na pytania, których poszukują.
Renta chorobowa - dla kogo?
Przepisy, które określają, komu należy się renta chorobowa, można znaleźć w ustawie z dnia 17. grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U nr 162 pozycja 1118). Samo orzeczenie o niezdolności do pracy nie wystarczy. W myśl przepisów, aby mogła zostać wypłacona renta chorobowa, ZUS musi sprawdzić, czy osoba starająca się o świadczenie ma za sobą odpowiedni okres składkowy oraz kiedy powstała niezdolność do pracy.
Renta chorobowa a staż pracy
Uprawnienia rentowe nabywa się dopiero po określonym okresie składkowym, zależnym od wieku. Wymagany okres składkowy i nieskładkowy, adekwatny do wieku, w którym powstała niezdolność do pracy wynosi:
• 1 rok – jeżeli osoba stała się niezdolna do pracy, zanim ukończyła 20 lat,
• 2 lata – jeżeli osoba stała się niezdolna do pracy między 20 a 22 rokiem życia,
• 3 lata – jeżeli osoba stała się niezdolna do pracy między 22 a 25 rokiem życia,
• 4 lata – jeżeli osoba stała się niezdolna do pracy między 25 a 30 rokiem życia,
• 5 lat – jeżeli osoba stała się niezdolna do pracy po ukończeniu 30 lat, przy czym okres ten musi przypadać w ciągu ostatnich 10 lat:
• przed dniem, w którym zgłoszono wniosek o rentę, lub
• przed dniem, w którym powstała niezdolność do pracy.
Renta chorobowa a moment zachorowania
Trzeci warunek określający komu przysługuje renta chorobowa, mówi o momencie powstania niezdolności, która musi wydarzyć się w czasie okresów składkowych lub nieskładkowych wskazanych w ustawie emerytalnej albo w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów. Wyjątek stanowi sytuacja, kiedy niezdolność jest całkowita, a osoba ma już 20-letni (kobieta) lub 25-letni (mężczyzna) staż ubezpieczeniowy.
Jak zatem widać, by ZUS dokonał przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy, trzeba spełnić aż 3 warunki:
1. Mieć orzeczenie o niezdolności do pracy,
2. Odpowiedni staż ubezpieczeniowy,
3. Powstanie niezdolności musi wydarzyć się w odpowiednim momencie.
Całkowita niezdolność do pracy
Całkowita niezdolność oznacza sytuację, w której osoba utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Ta definicja, która funkcjonuje w przepisach, może być nieco myląca. Bo wynikałoby z niej, że osoba niezdolna do pracy, to taka, która w żadnej sytuacji, ani w żadnych warunkach nie ma możliwości wykonywania pracy zarobkowej. Tymczasem chodzi tu o standardowe, niedostosowane do niepełnosprawności lub choroby, warunki pracy. Innymi słowy, całkowita niezdolność do pracy oznacza brak możliwości wykonywania pracy w założeniu, że byłyby to normalne warunki pracy.
Całkowita niezdolność do pracy - czy można pracować
Mimo uzyskania orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy, rencista może podjąć działalność zarobkową. Będzie to możliwe wtedy, kiedy pracodawca poczyni odpowiednie przygotowania, które umożliwią osobie niepełnosprawnej pracę w warunkach bezpiecznych i dopasowanych do jej niepełnosprawności. Na pracę musi wyrazić też zgodę lekarz medycyny pracy.
Oczywiście należy pamiętać, że człowiek całkowicie niezdolny do pracy, który pracuje, może mieć obniżone świadczenie rentowe, jeśli przekroczy progi zarobków. Jeśli chodzi o zagadnienie: całkowita niezdolność do pracy a działalność gospodarcza – i tu prawo dopuszcza prowadzenie działalności gospodarczej mimo posiadania całkowitej niezdolności do pracy. Trzeba jednak o tym fakcie powiadomić ZUS.
Częściowa niezdolność do pracy
Człowiek częściowo niezdolny do pracy to taki, który w znacznym stopniu utracił zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji. Częściowa niezdolność do pracy nie oznacza, że osoba pobierająca rentę nie może pracować. Jeśli uzyska zgodę lekarza medycyny pracy, może podjąć zatrudnienie. Gdy wynagrodzenie takiej osoby przekroczy 70% przeciętnego wynagrodzenia, renta ulegnie obniżeniu, a jeśli 130% - zawieszeniu.
Renta chorobowa - jakie choroby
Nie istnieje zamknięty katalog chorób czy schorzeń, które uprawniają do renty z tytułu niezdolności do pracy. Każda choroba, która uniemożliwia pracę w wyuczonym zawodzie bądź w ramach standardowych miejsc pracy może skutkować otrzymaniem renty z tytułu niezdolności do pracy. Warto podkreślić, że często uważa się, że taka lista istnieje, bo faktycznie funkcjonuje lista chorób zawodowych. Jeśli niezdolność do pracy jest powodowana chorobą zawodową, można ubiegać się o rentę z tytułu niezdolności do pracy w związku z chorobą zawodową.
Wysokość renty z tytułu niezdolności do pracy
To ile wynosi renta chorobowa, zależy od tego, ile w danym roku wynosi przeciętne wynagrodzenie. Dlatego nie ma jednej stałej kwoty renty – zmienia się ona każdego roku. Dodatkowo do wyliczenia (25% kwoty bazowej, czyli przeciętnego wynagrodzenia w danym roku) dodaje się również po 1,3% podstawy wymiaru za każdy rok okresów składkowych i 0,7% podstawy wymiaru za każdy rok okresów nieskładkowych oraz lata stażu tzw. hipotetycznego (0,7% podstawy wymiaru za każdy rok okresu, którego brakuje do pełnych 25 lat stażu ubezpieczenia). Wysokość renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy wynosi 75% wysokości renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy.
Jeśli osoba ubezpieczona osiągała na tyle małe dochody, że jej renta byłaby bardzo niska, ZUS wyrównuje świadczenie tak, by została osiągnięta najniższa renta chorobowa. Najniższa renta z tytułu niezdolności do pracy ustalana jest każdego roku w oparciu o wysokość przeciętnego wynagrodzenia. Jej aktualne wartości zawsze można znaleźć na stronach ZUS-u. W 2019 roku najniższa renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy wynosi 825 zł, a z tytułu całkowitej niezdolności do pracy – 990 zł. Warto pamiętać, że renta chorobowa może zostać obniżona lub zawieszona, jeśli rencista uzyska z pracy zarobkowej dochód powyżej określonych w ustawie progów.
Wniosek o rentę z tytułu niezdolności do pracy
Aby można było uzyskać świadczenie z ZUS-u, należy o nie wnioskować. W tym celu składa się wniosek ERN. Od daty jego złożenia zależy data przyznania świadczenia. Wniosek o rentę chorobową ZUS umieścił na swojej stronie – wystarczy go wypełnić, wydrukować i złożyć we właściwym oddziale ZUS.
Do wniosku trzeba dołączyć:
• dokumenty poświadczające okresy składkowe i nieskładkowe,
• zaświadczenie o stanie zdrowia,
• wywiad zawodowy OL-10 sporządzony przez pracodawcę, jeśli wnioskodawca pozostaje w zatrudnieniu.
