Gaslighting w miejscu pracy – czym jest? Jak się przed nim chronić?

To wcale nie miało miejsca! To był przecież niewinny żart, źle to odebrałeś. Wymyśliłaś to sobie… Nie wiesz, o czym mówisz! Znowu przesadzasz... Jeśli bardzo często słyszysz tego typu komunikaty kwestionujące Twój zdrowy rozsądek albo podważające Twoje emocje, być może ktoś stara się Tobą manipulować. Gaslighting to bardzo wyrafinowana forma przemocy emocjonalnej. Warto dowiedzieć się, na czym polega i jak się przed tego typu praktykami bronić, zarówno w prywatnych relacjach, jak i w środowisku pracy czy w świecie biznesu.

Gaslighting – co to? Historia

Termin gaslighting nie ma bezpośredniego odpowiednika w języku polskim. Termin pochodzi ze zekranizowanej sztuki Patrica Hamiltona pt. Gas Light z 1938 r., w której żona podejrzewa męża o morderstwo jego poprzedniej partnerki. Zauważa znikające nocą przedmioty, słyszy dziwne dźwięki. Małżonek usiłuje jej jednak wmówić, że to wyłącznie wymysły. Aby przekonać do tego kobietę, zapala gazowe lampy i stara się jej wmówić, że widzi je wyłącznie ona. Po pewnym czasie osamotniona w swoich przekonaniach żona zaczyna kwestionować własne zdrowie psychiczne.

Gaslighting to wyrafinowana forma manipulacji. Opiera się na perswazji ze strony oprawcy, która ma na celu przekonanie ofiary, że rzeczywistość, zarówno ta zewnętrzna, jak i wewnętrzna rzeczywistość jej stanów psychicznych i przekonań, jest inna niż się jej wydaje. Ofiara gaslightingu systematycznie otrzymuje komunikaty sprawiające, że zaczyna kwestionować swój sposób postrzegania świata, tego, co wie, widzi i słyszy. Osoba doświadczająca gaslightingu traci pewność siebie, wątpi w swój rozsądek, ale też w swoje emocje. Taki stan daje manipulatorowi szerokie pole do wywierania wpływu i kontrolowania swojej ofiary.

W gaslightingu istotne są trzy kwestie:

• ofiara czuje się odizolowana – przez co nie ma możliwości skonfrontowania swoich uczuć i przekonań z innymi osobami. Oprawca stara się ją osaczyć i sprawić, by ofiara polegała wyłącznie na osądzie podsuwanym jej przez oprawcę;
• manipulacja psychologiczna ma charakter ciągły – nie jest to jednorazowe zdarzenie. Zwykle dopiero uporczywe, powtarzające się podważanie emocji i przekonań ofiary prowadzi do podważania przez nią własnego punktu widzenia;
• oprawcą jest osobą znaną ofierze lub taką, której opinię ceni. Autorytet, jaki wzbudza oprawca, sprawia, że ofiara zaczyna niżej cenić własny osąd od zdania narzucanego przez manipulatora.

Osoba poddawana manipulacji stopniowo przestaje ufać samej sobie, traci poczucie własnej wartości, zaczyna zastanawiać się, czy to, co widziała, jest prawdą, czy może dane zdarzenie było zupełnie inne. To prowadzi do poczucia dezorientacji, odosobnienia, zatracenie poczucia tożsamości. W ten sposób manipulator stopniowo zyskuje coraz większą władzę nad ofiarą.

Gaslighting w pracy – przykłady

Jak gaslighting przejawia się w pracy? Na co powinieneś być wyczulony w Twojej pracy i relacjach z partnerami biznesowymi? 

• Pierwszy etap gaslightingu – przygotowanie gruntu do manipulacji  

Początkowo manipulator będzie chciał wzbudzić zaufanie. Może więc pozytywnie oceniać pracownika, udzielać mu pochwał na forum. Stopniowe zmniejszanie dystansu, zwierzanie się itd. buduje grunt pod późniejszy etap. 

W tym miejscu zwykle następuje przekazywanie fałszywych informacji małej wagi. Przykładowo, manipulator zarzuca swojej ofierze kłamstwa bądź urojenia w drobnych sprawach albo w formie żartu. Może na przykład żartobliwie ocenić ofiarę, mówiąc: Ale ty jesteś zapominalski! czy: Ty i te twoje teorie... lub: Cały ty, zawsze w swoim świecie! Oprawca zaczyna subtelnie sugerować, że ofiara jest osobą nieco oderwaną od rzeczywistości i sprawy często mają się inaczej, niż ona myśli.

Takie sugestie wciąż jednak pojawiają się rzadko, gdyż na początku głównym celem gaslightera jest:

• • zbliżenie się do ofiary i jej poznanie – szczególnie jej przyzwyczajeń i słabości,
  • wzbudzenie zaufania i szacunku jako osoby, która ma zawsze racje i która trafnie ocenia rzeczywistość.

• Drugi etap gaslightingu – podważenie emocji i osądów

Gaslighter, który wzbudził zaufanie, w sytuacji, w której reakcja ofiary na jakąś okoliczność mu się nie podoba, rozpoczyna atak.  

Gaslighting może przejawiać się przez takie zachowania jak:

• • minimalizowanie emocji ofiary w danej sytuacji albo zarzucanie jej przesadnej reakcji, nieadekwatnej do odbioru wydarzenia przez inne osoby,
  • kwestionowanie pamięci ofiary, np. przez wymyślanie szczegółów, które nie miały miejsca albo zaprzeczanie, że coś się w ogóle wydarzyło,
  • dyskredytowanie kompetencji ofiary, przedstawianie jej jako niekompetentnego pracownika, osoby skłonnej do konfabulacji, przekręcania faktów.

Czytaj także: Toksyczna pozytywność w miejscu pracy – dlaczego jest niebezpieczna?

• Trzeci etap gaslightingu – wzmocnienie i zdyskredytowanie ofiary

Za pierwszym razem ofiara zwykle czuje sprzeciw, chce bronić swoich racji i argumentować. Kiedy sytuacja się powtarza, ofiara zaczyna wątpić w swoje własne emocje i uczucia. 

Co więcej, czuje się zostawiona ze swoim problemem sama. Najtrudniej jest wyjść ze schematu, gdy manipulator to osoba ciesząca się powszechnym autorytetem, a jednocześnie mająca dwie twarze. Ofiary często zakładają, że nikt im nie uwierzy.

Na tym etapie oprawca często decyduje się przenieść relację łączącą go z ofiarą na publiczne forum. Do tej pory gaslighting objawiał się w kontaktach prywatnych, rozmowach w cztery oczy czy bezpośrednich wiadomościach. W kolejnym etapie manipulator nie będzie mieć także oporów, by atakować ofiarę na forum publicznym. 

Przeniesienie gaslightingu do publicznej przestrzeni może wynikać z reakcji ofiary. Wiele osób, które doświadczają tej formy przemocy psychicznej, będąc pod coraz większą presją, w końcu próbują się bronić, ujawnić swoją sytuację oraz poszukać pomocy u innych. Oprawca, nie chcąc stracić kontroli nad ofiarą, będzie starać się zdyskredytować ją w oczach innych.

Dlatego zdecydowana reakcja i sprzeciw mogą zostać szybko zgaszone przez oprawcę np. wyśmiewaniem, ironią, bagatelizowaniem opinii ofiary w obecności innych. Kiedy protest i wołanie o pomoc ofiary zostają wyśmiane, każde kolejne słowo sprzeciwu tylko wzmacnia przekaz oprawcy, że to ofiara przesadza, nie rozumie sytuacji, coś jest z nią nie tak.

Gaslighting w miejscu pracy – jak się bronić?

Co zrobić, gdy doświadcza się gaslightingu? Jak się bronić? Konfrontacja w takich sytuacjach może być bardzo trudna. Warto jednak reagować. Brak reakcji oznacza trwanie w wyniszczającej psychicznie sytuacji. Nie pozwól oprawcy kontrolować tego, jak się czujesz i jak się zachowujesz.

Już na samym początku, gdy zauważysz, że jesteś ofiarą działań manipulacyjnych, bardzo dobrym pomysłem jest skorzystanie z pomocy psychologicznej. Specjalista (psycholog, psychoterapeuta) pomoże Ci właściwie ocenić sytuację i dostrzec wszystkie jej aspekty. Dzięki temu będzie w stanie jak najlepiej doradzić Ci, jaka reakcja i interwencja w pracy będzie najlepsza.

Zacznij także zwracać większą uwagę na Twój dobrostan psychiczny. Przede wszystkim zauważ swoje emocje i zaakceptuj je jako reakcję Twojego organizmu. Nikt nie ma prawa mówić Ci, że czujesz się inaczej, niż się czujesz. Ponadto, masz prawo czuć się dobrze, masz prawo być szanowany, akceptowany, wyrażać swoje zdanie i uczucia. Zwróć uwagę, w jaki sposób sprawca gaslightingu stara się odebrać Ci te prawa. 

Wzmożony, długotrwały stres, powtarzające się sytuacje konfliktowe, zachwianie wiary w siebie to bardzo trudne doświadczenia. Jeśli masz taką możliwość, porozmawiaj o tym, czego doświadczasz, z bliską osobą np. przyjacielem czy członkiem rodziny. Oprawca stara się utrzymać Cię w izolacji – dlatego Ty, przeciwnie, postaraj się znaleźć kogoś, kto może wesprzeć Cię w tej sytuacji.

Manipulacja psychiczna tego typu w miejscu pracy jest formą mobbingu w pracy – który jest karalny.  W walce o swoje prawa przydadzą się dowody, że ktoś stara się Tobą manipulować – e-maile potwierdzające prawdziwą wersję wydarzeń, robienie notatek, zbieranie opinii innych pracowników. Jeśli manipulatorem jest Twój bezpośredni przełożony czy osoba z zespołu, możesz zgłosić problem do działu HR lub do zarządu firmy. Masz też prawo dochodzić zadośćuczynienia w sądzie.

Czytaj także: Stress interview – co to jest? Czy miałeś najgorszą rozmowę o pracę w życiu?