Podatek VAT - podatnik, rozliczenie VAT-u, działalność gospodarcza

Na czym polega VAT?

Podatek VAT, czyli podatek od wartości dodanej, stosowany jest na całym świecie. W języku polskim czasem nazywany jest skrótowcem „PTU” (podatek od towarów i usług), jednak jego nazwa pochodzi z języka angielskiego i oznacza „value-add tax”. Aby zrozumieć, na czym polega VAT trzeba cofnąć się do początku XX wieku. W 1920 roku Carl Friedrich von Siemens, niemiecki przemysłowiec, upublicznił koncepcję nowego podatku. Celem przyświecającym jego wprowadzeniu było - co oczywiste - zwiększenie wpływów budżetowych. Często zapomina się jednak o kolejnym, także istotnym, założeniu: bardziej równomiernym rozłożeniu danin. Siła VAT-u leży w jego powszechności. Przed wprowadzeniem tego podatku, zmuszeni do jego płacenia byli tylko sprzedawcy detaliczni. Zmiana polegała zatem na powiększeniu struktury bazowej, która byłaby zobowiązana uiszczać nową należność. Dzięki jej rozszerzeniu o osoby prywatne, VAT szybko zyskał popularność na całym świecie i trudno jest dziś wskazać kraj, który nie wprowadził jakiejś jego odmiany.    

VAT, w odróżnieniu od podatku dochodowego, jest obciążeniem pośrednim i obrotowym. Oznacza to, że nie jest pobierany ad personam, choć dotyka wszystkich kupujących i sprzedających. Konstrukcja podatku od towarów i usług polega na obłożeniu nim każdego kolejnego etapu obrotu danym towarem lub usługą - przedmiotem opodatkowania jest obrót, a nie sam towar lub usługa. Odprowadzenie podatku jest obowiązkiem płatnika, toteż dolegliwość tej formy zobowiązania odczuwana przez zwykłego konsumenta ogranicza się do wyższej ceny za zakupione dobra.

Historyczno-ideowa charakterystyka podatku VAT jest stosunkowo łatwa, jednak jego stosowanie w sferze praktycznej nastręcza wiele trudności. Także galimatias legislacyjny nie ułatwia zrozumienia opisywanego zagadnienia, co sprawia, że większość podatników trapiona jest poważnymi wątpliwościami. Warto zatem wprowadzić do zakresu pojęciowego nieco porządku i usystematyzować znaczenie podstawowych terminów przydatnych w codziennym życiu. 

Podatnik podatku od towarów i usług

W myśl art. 15 Ustawy z dn. 11 marca 2004 o podatku od towarów i usług, podatnicy podatku od towarów i usług to „osoby prawne, jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej oraz osoby fizyczne, wykonujące samodzielnie działalność gospodarczą, o której mowa w ust. 2, bez względu na cel lub rezultat takiej działalności”. Do powyższego katalogu wlicza się także podmioty pozyskujące zasoby naturalne (kopaliny w postaci m.in. węgla czy ropy), rolników oraz przedstawicieli wolnych zawodów, a także każdą formę działalności, która polega na ciągłym wykonywaniu czynności w celach zarobkowych i przy użyciu wartości niematerialnych.

W uproszczeniu można zatem rzec, że VAT-owcami są wszystkie osoby prawne (firmy), spółki osobowe oraz osoby fizyczne prowadzące działalność  gospodarczą, bez względu na cel i rezultaty ich działalności. Wynika z tego, iż odprowadzanie VAT nie dotyczy organów administracji publicznej, chyba że zlecają one prace podmiotom zewnętrznym na podstawie umów cywilno-prawnych.

Ustawa o podatku od towarów i usług wyodrębnia mniejsze podmioty, które mogą rozliczać się na nieco innych zasadach, czyli przy użyciu metody „kasowej”. Polega ona – w dużym skrócie – na innym rozłożeniu czasowym obowiązku zapłaty podatku. W tym wypadku obowiązek podatkowy pojawia się w chwili otrzymania zapłaty, a nie wystawienia faktury. Jest to ważne udogodnienie, które przysługuje jednak tylko tzw. małym podatnikom, czyli podmiotom spełniającym jeden z dwóch podstawowych warunków. Pierwszym z nich jest wartość sprzedaży nieprzekraczająca 1 200 000 euro  w poprzednim roku podatkowym (licząc razem z kwotą podatku). Inny, zdecydowanie niższy próg dotyczy firm maklerskich, zarządzających funduszami inwestycyjnymi lub innych podmiotów zajmujących się działalnością pokrewną. W tym wypadku kwotą graniczną uprawniającą do posługiwania się statusem „małego podatnika” jest 45 000 euro.  Metoda kasowa umożliwia składanie deklaracji kwartalnych do 25. dnia następnego po okresie rozliczeniowym miesiąca.

Przedmiot opodatkowania VAT

Przedmiot opodatkowania VAT to zakres czynności objętych obowiązkiem naliczania podatku. Samych „czynności” podlegających opodatkowaniu nie ma wiele, lecz ważniejsze jest, co rozumiał ustawodawca używając tego słowa. Tutaj zaczynają się pierwsze poważne problemy, toteż osoby zainteresowane przebrnięciem przez gąszcz przepisów muszą uzbroić się w cierpliwość. I podstawową wiedzę.

Naliczanie VAT dotyczy wszystkich transakcji odpłatnej dostawy towarów, odpłatnego świadczenia usług, eksportu i importu, wewnątrzwspólnotowej dostawy towarów oraz wewnątrzwspólnotowego nabycia towarów za wynagrodzeniem na terytorium kraju. Nie brzmi to w sposób nadzwyczaj skomplikowany, jednak należy zagłębić się w znaczenie definicji. O ile pojęcia „importu” i „eksportu” towarów nie stanowią większych trudności interpretacyjnych, o tyle pozostałe należy dokładnie rozpracować.

Otóż przez „odpłatną dostawę towarów” rozumie się nie transport, ale przeniesienie prawa własności w stosunku do konkretnego towaru (także w ramach umowy leasingu). Do tego segmentu zaliczamy również ustanowienie i/lub przekształcenie spółdzielczego i/lub własnościowego lokatorskiego prawa do lokalu oraz wszelkiego rodzaju darowizny. „Odpłatne świadczenie usług” oznacza zaś każde świadczenie na rzecz osoby prawnej, fizycznej lub jednostki organizacyjnej pozbawionej osobowości prawnej niebędące jednocześnie „dostawą towarów”. W myśl prawa są to między innymi przeniesienia praw do wartości niematerialnych i prawnych czy świadczenie usług (także nieodpłatne, pod warunkiem, że nie są one związane z prowadzoną działalnością).

Szczególne trudności w zrozumieniu znaczenia nastręczają dwie ostatnie definicje: wewnątrzwspólnotowe dostawy towarów oraz wewnątrzwspólnotowe nabycie towarów za wynagrodzeniem na terytorium kraju. Dotyczy to nabycia prawa do towaru, które z kraju wysyłki muszą być odtransportowane na terytorium innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej. Chodzi tutaj o dwa główne aspekty działalności gospodarczej: wywóz towarów z kraju-siedziby podatnika do innego kraju UE oraz przemieszczenie przez podatnika towarów będących jego własnością z jednego kraju unijnego do drugiego.

Ustawa o podatku VAT określa także, co nie może być traktowane jako przedmiot opodatkowania. Są to m.in. czynności wykonywane na podstawie nieskutecznej prawnie umowy, czynności dokonywane przez osoby fizyczne w ramach stosunku służbowego, stosunku pracy, spółdzielczego stosunku pracy oraz pracy nakładczej. Z kategorii przedmiotów opodatkowania wyłączone są także wszelkiego rodzaju gry losowe, działalność bukmacherska i gra na automatach – podlegają one opodatkowaniu na podstawie Ustawy o grach i zakładach wzajemnych.

Rozliczanie VAT-u

Jak zostało wskazane wcześniej, tak zwani „mali podatnicy” rozliczanie VAT-u mogą przeprowadzić metodą kasową, reszta podatników robi to przy pomocy klasycznych deklaracji: VAT-7 (składanej co miesiąc) lub VAT-7K (kwartalnej). Zarówno metoda kasowa, jak i VAT-7(K) wymusza składanie deklaracji do 25. dnia miesiąca następnego po okresie rozliczeniowym (https://www.praca.pl/poradniki/rynek-pracy/koszty-prowadzenia-dzialalnosci-gospodarczej_pr-1857.html). Warto o tym pamiętać, ponieważ za opóźnienia w vatowskich płatnościach grożą surowe kary: grzywna może sięgać nawet 30% należności. 

Kiedy przedsiębiorca płaci VAT

Nie w każdym przypadku na przedsiębiorcy ciąży obowiązek VAT. Od jakiej kwoty zatem uzależnione jest odprowadzanie należności? Granicę, po przekroczeniu której transakcje automatycznie stają się opodatkowane, ustawa podatkowa VAT ustala na 200 000 złotych obrotu rocznie.  

Kiedy płacimy podatek VAT? W przypadku gdy zapłata następuje wcześniej niż wykonanie usługi lub dostawa towaru, kluczowy jest moment wpłynięcia płatności, a nie zakończenia zlecenia. Przy imporcie sprawa wydaje się prosta - powstanie długu celnego jest równoznaczne z powstaniem obowiązku podatkowego. W działaniach wewnątrzwspólnotowych liczy się wystawienie faktury, nie później jednak niż do 15. dnia następnego miesiąca po dostawie.

Ustawa o podatku VAT

Omawiając podstawy funkcjonowania podatku VAT w Polsce, należy wskazać jego źródła. Po raz pierwszy został on wprowadzony ustawą z 8 stycznia 1993 roku o podatku od towarów i usług oraz podatku akcyzowym. W ówczesnym czasie konieczne było kompleksowe uregulowanie tej kwestii, ponieważ okres wczesnych lat 90. postrzegany był jako gospodarczy chaos i „wolna amerykanka”. Państwo musiało podjąć wysiłki mające na celu uporządkowanie systemu podatkowego, zwiększając przy tym wpływy budżetowe. Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej wymusiło harmonizację rodzimego prawa podatkowego z przepisami Wspólnotowymi. W 2004 roku podstawa prawna podatku VAT uległa zatem zmianie - aż do dziś obowiązuje Ustawa o podatku od towarów i usług z dn. 11. 03. 2004 (Dz. U. z 2018 r. Poz. 2174).

W myśl obecnie obowiązujących przepisów podatek VAT w polskim systemie podatkowym naliczany jest na podstawie trzech progów: 5, 8 i 23%. Trzeba mieć świadomość, że pierwsze dwa są stawkami obniżonymi, zaś podstawowa stawka VAT wynosi 23%. Warto pokusić się o doprecyzowanie, ile wynosi VAT w rozbiciu na poszczególne towary. I tak, 8-procentową daniną obłożone są m.in. płody rolne, usługi medyczne, kultura, sport, transport, a także budowa, remont, modernizacja (w tym termomodernizacja) obiektów mieszkalnych. 5% obciążeniem objęte są produkty żywnościowe (choćby pieczywo, nabiał, mięso), produkty zbożowe (mąka, kasze, makarony, niektóre napoje), a także książki i prasa.

Ustawa VAT od towarów i usług przewiduje możliwość wyłączenia z katalogu przedmiotów opodatkowania niektórych obszarów działalności gospodarczej. Stawkę zerową można stosować m.in. przy realizowaniu dostaw do wolnych obszarów celnych, transportu międzynarodowego, czy dostaw i importu jednostek pływających oraz środków transportu lotniczego. Czynności podejmowane na rzecz organizacji międzynarodowych (także UE, NATO) są zwolnione z podatku tylko wtedy, gdy ich siedziba lub przedstawicielstwo znajduje się na terenie innego państwa niż kraj prowadzonej działalności.

Podatek VAT a działalność gospodarcza

Przedsiębiorcy muszą widzieć, że nie zawsze trzeba posiadać status płatnika VAT (dotyczy to na przykład zawodu psychologa czy transportu sanitarnego). Jest jednak grupa firm, których dotyczy przymusowa rejestracja vatowska. To specyficzne grono obejmuje szereg podmiotów, które zajmują się:

→ wykonywaniem dostaw towarów opisanych w załączniku nr 12 Ustawy o podatku od towarów i usług (m.in. nakrycia stołowe, srebrzone inaczej niż platerowanie, monety),
→ wykonywaniem dostaw towarów podlegających opodatkowaniu akcyzą (z wyjątkiem energii elektrycznej, wyrobów tytoniowych i samochodów osobowych innych niż podlegające amortyzacji),
→ tworzeniem budynków i budowli (lub ich części),
→ obrotem terenami budowlanymi,
→ produkcją nowych środków transportu,
→ świadczeniem usług prawnych, jubilerskich i doradztwa (z wyjątkiem doradztwa rolniczego, związanego z uprawą i hodowlą roślin, chowem zwierząt oraz planowaniem i modernizacją gospodarstwa).