Badania okresowe pracowników – podstawowe informacje

Głównym zadaniem lekarza medycyny pracy jest stwierdzenie, czy stan zdrowia pracownika pozwala mu na wykonywanie czynności zawodowych wynikających z danego stanowiska. Jednym z badań dopuszczających pracownika do pracy są badania okresowe. Stanowią one podstawę dbałości o zdrowie i bezpieczeństwo w miejscu pracy. Kiedy wykonuje się badania okresowe pracownika i od czego zależy ich zakres? Kto musi poddać się badaniom okresowym i jak często się je wykonuje? A w końcu – co grozi za niepoddanie się kontroli lekarskiej?

Badania okresowe – co to?

Zgodnie z art. 229 Kodeksu pracy pracodawca nie może dopuścić pracownika do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku pracy w warunkach opisanych w skierowaniu na badania lekarskie. 

Zgodnie z prawem pracy są trzy rodzaje badań medycyny pracy:

• badania wstępne – przeprowadzane są w momencie przyjęcia pracownika do pracy na danym stanowisku,

• badania okresowe – wykonywane są w trakcie zatrudnienia,

• badania kontrolne – przeprowadzane są w przypadku pracowników wracających do pracy po zwolnieniu chorobowym trwającym dłużej niż 30 dni.

W tym artykule skupimy się na tych drugich – badaniach okresowych. Kto im polega? Kto jest zobowiązany poddać się badaniom okresowym do pracy?

Badaniom okresowym podlegają:

• cyklicznie wszyscy zatrudnieni pracownicy w terminach wyznaczonych przez lekarza medycyny pracy, wskazanych w orzeczeniu o braku przeciwwskazań do pracy,

• pracownicy narażeni na działanie substancji i czynników rakotwórczych lub pyłów zwłókniających także po zaprzestaniu pracy w kontakcie z tymi substancjami, czynnikami lub pyłami oraz po rozwiązaniu stosunku pracy, jeżeli zgłoszą wniosek o objęcie takimi badaniami.

Medycyna pracy – jakie badania na dane stanowisko?

Podstawowy pakiet badań okresowych pracownika obejmuje m.in. badania podmiotowe, w tym szczegółowy wywiad lekarski, pomiar ciśnienia, badania osłuchowe, morfologię oraz badanie moczu. W zależności od zajmowanego stanowiska i charakteru pracy, badania podstawowe mogą zostać rozszerzone o dodatkowe elementy. 

W przypadku, gdy dane stanowisko pracy powiązane jest z różnego rodzaju czynnikami szkodliwymi, zakres badań okresowych zostaje poszerzony. Na zestaw badań wpływ mają warunki pracy, zakres działań i odpowiedzialności pracownika. Wśród dodatkowych badań mogą zostać zlecone między innymi konsultacje okulistyczne, laryngologiczne, neurologiczne czy psychotechniczne. 

Przykładowo – w przypadku osób wykonujących prace na wysokości, podstawowy zakres badań będzie rozszerzony między innymi o badanie neurologiczne. W przypadku nauczycieli – badanie laryngologiczne, W przypadku zawodowych kierowców – badania okulistyczne, neurologiczne czy psychologiczne. W przypadku osób, które w pracy zawodowej mają kontakt z żywnością, pracownik będzie musiał poddać się także badaniom sanitarno-epidemiologicznym. A jeśli dany pracownik obejmuje stanowisko kierownicze i decyzyjne, oprócz podstawowych badań prawdopodobnie będzie musiał wykonać też EKG serca i lipidogram ukazujący poziom cholesterolu we krwi. Ostatecznie to lekarz medycyny pracy określa, czy dany zestaw badań jest wystarczający w przypadku danego pracownika.

Badania okresowe do pracy – co ile trzeba je wykonywać?

Zakres i częstotliwość wykonywania okresowych badań lekarskich pracowników jest różna i uzależniona od stanu zdrowia danej osoby oraz zajmowanego przez nią stanowiska. Wpływ ma na to również narażenie na niebezpieczne i szkodliwe czynniki, które mogą zagrażać w codziennej pracy osobie zatrudnionej. Warto jednak pamiętać, że o tym, jak często pracownik powinien przechodzić badania okresowe, decyduje wyłącznie lekarz. To właśnie on wydaje zaświadczenie, na którym określa kolejną datę badań.

Z kolei obowiązkiem pracodawcy jest wysłanie pracownika na takie badania co najmniej kilka dni przed upływem terminu ważności poprzedniego zaświadczenia. Co jednak w sytuacji, gdy pracownik nie zdąży wykonać badań przed terminem upływu ważności? Prawo pracy nie pozostawia tu pola do interpretacji: pracodawca nie można dopuścić do pracy pracownika bez ważnych badań lekarskich.

Badania okresowe po 50. roku życia

Kwestią, która budzi również pewne wątpliwości, jest uzależnienie częstotliwości badań od wieku pracownika. Czy osoby młode są rzadziej badane niż dojrzali pracownicy? Co ile powinny być przeprowadzania badania okresowe po 50. roku życia?

Co do zasady, osoby po 45. i 50. roku życia muszą wykonywać badania lekarskie częściej niż młodsi koledzy.

Badania okresowe – kto pilnuje terminu?

Osobą odpowiedzialną za kierowanie pracownika na wstępne, okresowe i kontrolne badania lekarskie, pilnowanie terminów ich ważności i wydawanie skierowań, jest pracodawca. Bardzo często wyznacza on osobę odpowiedzialną za koordynowanie działań BHP w zakładzie pracy. Praktyce więc w większości przypadków za kierowanie pracowników na badania okresowe odpowiedzialny jest więc kadrowy / dział kadr.

Badania okresowe a dzień wolny od pracy

Wciąż dość powszechne jest przekonanie, że za badania okresowe należy się dzień wolny od pracy. A jak jest w rzeczywistości? Kiedy przeprowadza się badania okresowe? W czasie w pracy czy może poza godzinami pracy? 

W praktyce kwestię tę reguluje Kodeks pracy, który jasno mówi, że badania okresowe powinny być przeprowadzane w miarę możliwości w godzinach pracy. Oznacza to, że pracownikowi nie przysługuje za nie dzień wolny. Zatrudniony nie musi również korzystać z urlopu czy zwolnienia po to, by poddać się badaniom. Za czas niewykonywania obowiązków zawodowych (a do tych należą również badania medycyny pracy) zachowuje on jednak pełne prawo do wynagrodzenia.

A co jeśli badania odbywają się poza standardowym czasem pracy? Co do zasady, pracownik nie ma automatycznego prawa do dnia wolnego. Pamiętajmy jednak, że pracodawca może nieco inaczej regulować tę kwestię w przepisach wewnątrzzakładowych. Może więc on zapisać w regulaminie pracy, że w szczególnych sytuacjach pracownikowi należy się dzień wolny w dniu badań okresowych. 

Badania okresowe pracownika – ile kosztują?

Cena badań okresowych pracownika uzależniona jest przede wszystkim od ich zakresu. Nieco inaczej kształtuje się cennik badań w przypadku osób pracujących w środowisku bez czynników uciążliwych, osób pracujących przy komputerze czy tych, które na co dzień narażone są na działanie czynników szkodliwych. Zwykle cena pakietu badań podstawowych zaczyna się od 150 zł i rośnie wraz z kolejnymi rozszerzeniami.

Badania okresowe do pracy – kto za nie płaci?

Wszystkie badania profilaktyczne pracownika – w tym badania wstępne, okresowe i kontrolne – przeprowadzane są na koszt pracodawcy. To on ponosi wszystkie wydatki związane z profilaktyczną opieką zdrowotną nad pracownikami określoną przepisami prawa.

Badania okresowe pracownika – czy można na nie nie przyjść?

Obowiązki pracownika i pracodawcy jasno wynikają z przepisów prawa pracy, które podkreślają, że orzeczenie lekarskie stwierdzające brak przeciwwskazań do pracy jest podstawą dopuszczenia pracownika do wykonywania czynności zawodowych. Pracownik ma więc obowiązek poddawać się okresowym badaniom lekarskim, które są niezbędne do potwierdzenia jego zdolności do wykonywania pracy na danym stanowisku. Jeżeli nie zgłosi się na badania w wyznaczonym terminie, pracodawca jest zobowiązany do niedopuszczenia go do pracy – w przeciwnym razie narazi się na konsekwencje finansowe. Kara grzywny może wynosić od tysiąca do 30 tys. złotych.

W przypadku, gdy pracownik odmówi poddania się badaniom lub nie stawi się na nie w terminie, naraża się na liczne konsekwencje – począwszy od niedopuszczenia do pracy i nieotrzymywania wynagrodzenia, aż po rozwiązanie umowy o pracę. 

Zmiana stanowiska pracy a badania okresowe

Zmiana stanowiska pracy może wiązać się z koniecznością przeprowadzenia nowych badań okresowych, jednak nie jest to regułą. Wszystko zależy od tego, czy wraz ze zmianą stanowiska zmieniają się zagrożenia i czynniki szkodliwe, jakim poddany będzie pracownik. Jeśli nowe stanowisko i obowiązki zawodowe niosą ze sobą inne zagrożenia lub ich poziom jest wyższy niż na stanowisku poprzednim, pracodawca jest zobowiązany wysłać pracownika na badania okresowe. Jednak w przypadku, gdy zagrożenia na pierwotnym i nowym stanowisku są takie same, z reguły nie będzie konieczne przeprowadzanie dodatkowych badań.

Czytaj także: Czy to już czas na zmianę pracy? Doradca zawodowy wyjaśnia, jak mądrze wykorzystywać swoje kwalifikacje