Ergonomia stanowiska pracy – podstawowe informacje

12 listopada obchodzimy Światowy Dzień Ergonomii. Jak informuje Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Choszcznie: głównym zadaniem ergonomii jest ułatwienie człowiekowi życia – tak by wszystko co nas otacza i z czego korzystamy na co dzień, było wygodne i łatwe w obsłudze¹. Choć sprawa wydaje się prosta, zastosowanie zasad ergonomii w pracy wielu pracodawcom, jak i samym pracującym, wciąż wydaje się niejasne. Wyjaśnijmy zatem, jak w praktyce wygląda ergonomia na stanowisku pracy oraz jaki jest związek między zasadami ergonomii pracy a przepisami bhp, wydajnością i wellbeingiem pracowników.

Czym jest ergonomia?

Ergonomia to nauka zajmująca się projektowaniem stanowisk, systemów i środowisk pracy dostosowanych do fizycznych i psychicznych możliwości człowieka – w taki sposób, by owe stanowiska, systemy i środowisko pracy nie narażały pracownika na dolegliwości i utratę zdrowia oraz nie utrudniały wykonywanie pracy.

W literaturze przedmiotu można spotkać się z podziałem na ergonomię koncepcyjną (inaczej projektową) i ergonomię korekcyjną. Ta pierwsza dotyczy tworzenia bezpiecznych dla człowieka narzędzi, stanowisk i środowisk pracy, ta druga koncentruje się na ocenie już istniejących warunków pracy oraz ewentualnego dostosowania ich do wymagań ergonomii pracy i bhp.

Jak wyjaśnia na swojej stronie Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy³, by stworzyć ergonomiczne warunki pracy, należy brać pod uwagę kwestie związane z:

• fizjologią pracy – jakie procesy i zmiany zachodzą w organizmie człowieka w czasie pracy?
• psychologią – jakie zachodzą procesy poznawcze, jak przetwarzane są informacje, jakie decyzje pracownik musi podejmować, jakie jest obciążenie psychiczne na danym stanowisku i co je zwiększa?
• antropometrią – czy stanowisko pracy jest właściwie dopasowane do wymiarów kończyn i zasięgów ciała człowieka?
• biomechaniką – jakie pozycje ciała i rozwijanie siły mięśni są optymalne w czasie pracy.

Stosowanie zasad ergonomii w czasie organizowania stanowisk wynika z przepisów bhp:

Ergonomiczne stanowisko pracy

Niezależnie od tego, jaką pracę wykonujemy, musimy zwrócić szczególną uwagę na to, jak nasze stanowisko pracy jest zorganizowane. W przypadku wątpliwości możemy się zwrócić do pracodawcy, który ma obowiązek przekazać nam pełną informację na ten temat oraz dostosować stanowisko do zasad ergonomii oraz bezpieczeństwa i higieny pracy.

Ergonomia pracy biurowej

Jak czytamy w publikacji CIOP-BIP² dotyczącej ergonomii stanowiska pracy w biurze:

Jednym z najważniejszych aspektów związanych z pracą jest nadmierne obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego, spowodowane wykonywaniem w jej ramach określonych czynności, często skutkujące rozwojem dolegliwości mięśniowo-szkieletowych (MSDs). Odnoszą się one do stanów zapalnych lub zwyrodnieniowych struktur mięśniowo-szkieletowych, np. szyi, pleców, kończyn górnych lub dolnych. Te stany rozwijają się z czasem wskutek skumulowanego mikrourazu, wywołanego oddziaływaniem czynników biomechanicznych, czyli pozycji ciała i wywieranej siły, lub innym narażeniem, gdy adaptacyjne możliwości naprawy uszkodzonych struktur zostały przekroczone.

Na dolegliwości wynikające z obciążenia układu mięśniowo-szkieletowego narażeni są nie tylko ci, którzy pracują fizycznie, ale również osoby wykonujące prace biurowe, przed komputerem, w pozycji siedzącej. Tzw. białe kołnierzyki najczęściej narażone są na bóle pleców (w tym szczególnie odcinka lędźwiowego oraz szyjnego), barków, ramion, nadgarstków, dłoni, a także drętwienie i ból nóg. Dodatkowo pracownicy często skarżą się na bóle głowy i oczu oraz pogorszenie wzroku. W takiej pracy rośnie ryzyko wad postawy, otyłości, cukrzycy, chorób układu krążenia, żylaków. Długotrwałe siedzenie źle wpływa również na ogólne samopoczucie. Brak ruchu potęguje uczucie zmęczenia, znużenia, może przyczyniać się również do wystąpienia stanów depresyjnych i depresji.

Paradoksalnie rozwój technologiczny zwiększa ryzyko zdrowotne. Im więcej czynności zawodowych jesteśmy w stanie wykonać na komputerze, tym rzadziej w czasie pracy opuszczamy stanowisko. Siedzimy dłużej, a wiele osób nawet przerwy (zgodnie z prawem pracy to 5 minut na każdą godzinę pracy przy komputerze) spędza przy biurku. Jeśli mamy home office, po skończeniu zadań na przykład wyłączamy komputer służbowy i włączamy osobisty albo telewizor, by „wypocząć" po pracy. Pozycja ciała nie zmienia się, aktywność nie wzrasta.

Czytaj także: Choroba zawodowa a praca zdalna: co to tech-neck?

Ergonomiczne stanowisko pracy biurowej to takie, które pozwala na zminimalizowanie ryzyka wymienionych dolegliwości i chorób. Chodzi zatem o to, by było nam wygodnie, by nie obciążać nadmiernie jednej partii ciała, a także żeby postawa nie utrudniała nam pracy, w tym koncentracji. 

• Ergonomiczne stanowisko pracy biurowej – krzesło

W pracy biurowej bardzo ważne jest krzesło, na którym siedzimy niemal nieprzerwanie przez 8 godzin. Źle dobrany fotel biurowy może powodować bóle w różnych odcinkach kręgosłupa, zwłaszcza w odcinku lędźwiowym.

Fotel biurowy powinien mieć regulacje wysokości siedziska oraz oparcia. Dodatkowo oparcie powinno dać się odchylać. Fotel biurowy musi mieć podłokietniki oraz zagłówek, aby można było oprzeć głowę i dać w ten sposób odpocząć odcinkowi szyjnemu. Najważniejsze jest wyprofilowanie siedziska tak, aby było ono odpowiednie z naturalną krzywizną ludzkiego kręgosłupa.

• Ergonomiczne stanowisko pracy – podnóżek

Często też przydatny okazuje się podnóżek. Jest to przede wszystkim udogodnienie dla niskich osób. Najlepiej ustawić podnóżek pod kątem około 15 stopni tak, aby stopy były płasko ustawione.

• Ergonomiczne stanowisko pracy – biurko

Kolejnym wyposażeniem biura są biurka, które powinny być na tyle szerokie i głębokie, aby pomieściły się na nim wszystkie najpotrzebniejsze rzeczy. Biurko powinno mieć regulowaną wysokość, szczególnie jeśli nie możemy zmieniać wysokości krzesła. Chodzi o to, by zorganizować stanowisko tak, by w czasie pracy klawiatura (jeśli pracujemy przy komputerze) znajdowała się na wysokości łokci.

Jednocześnie warto zadbać o czystość biurka i np. myć je co najmniej raz w tygodniu. Resztki jedzenia i śmieci nie tylko utrudniają pracę, ale też prowadzą do rozwoju szkodliwych drobnoustrojów i bakterii. Niehigieniczne stanowisko pracy zwiększa też chociażby ryzyko alergii.

• Ergonomiczne stanowisko pracy – ustawienie monitora

Bardzo ważnym  aspektem, na który musimy zwrócić uwagę podczas pracy biurowej, jest ustawienie monitora (najlepiej w odległości 40-75 cm od oczu).

Niemniej, jak czytamy w artykule CIOP-BIP²:

Niektóre wcześniejsze badania wskazują jednak, że optymalne jest takie ustawienie monitora, przy którym tzw. spoczynkowa linia wzroku, która może być utrzymywana stosunkowo długo bez zmęczenia mięśniowego, jest linią przebiegającą od oka pod kątem 38° w przypadku pozycji siedzącej i 30° w przypadku pozycji stojącej.

Ergonomia stanowiska pracy a wydajność pracowników

Ergonomiczne warunki pracy są bardzo ważne, ponieważ pozwalają na redukcję zmęczenia, co z kolei będzie wpływało na jakość naszej pracy. Dlatego warto pytać swoich podwładnych, czy ich miejsce pracy jest zorganizowane zgodnie z ich budową oraz warunkami psychofizycznymi.

Jeżeli pracownicy zgłaszają zażalenia, to pracodawca ma obowiązek zastosować się do potrzeb osób zatrudnionych, z zachowaniem norm bhp i zasad ergonomii. Przykładowo, jeżeli wysoki pracownik nie ma możliwości obniżenia krzesła lub podwyższenia biurka w taki sposób, by nie schylać się niewygodnie nad klawiaturą w czasie pracy, co powoduje nieustanny ból kręgosłupa – pracodawca powinien wymienić sprzęt biurowy na taki, który umożliwia dopasowanie stanowiska do pracownika i minimalizuje ryzyko dolegliwości oraz problemów zdrowotnych.

Ergonomia pracy fizycznej

W pracy fizycznej pracownicy mogą być narażeni na różnego rodzaju czynniki niebezpieczne dla zdrowia, przede wszystkim:

• obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego wynikające np. z wymuszonej postawy ciała, dźwigania ciężarów, konieczności wielokrotnego powtarzania czynności,
• niebezpieczeństwo stłuczeń, upadku, co ma związek z dynamiką pracy czy koniecznością pracy na wysokości,
• niebezpieczeństwo uszkodzeń ciała przez narzędzia i maszyny,
• drgania / wibracje np. przy użyciu maszyn, 
• hałas,
• zagrożenia szkodliwymi substancjami chemicznymi, pyłami dostającymi się do układu oddechowego, substancjami drażniącymi jak lakiery i farby, substancjami alergogennymi itp.
• wysokie i niskie temperatury (wynikające ze specyfiki pracy, np. przy piecach, w chłodniach, związane z pracą na wolnej przestrzeni itp.), 
• monotonia pracy, związana np. z pracą przy taśmie produkcyjnej, 
• stres, wynikający np. w wysokiego tempa pracy.

Stworzenie ergonomicznego stanowiska pracy wymaga wzięcie pod uwagę specyficznych wymagań stanowiska i zagrożeń w danym zakładzie pracy. Przykładowo, w fabryce pracodawca musi tak zorganizować pracę na stanowiskach produkcyjnych, by zapewnić rotację (niwelowanie obciążenia ciała oraz monotonii sprzyjających wypadkom), zapewnić środki ochrony indywidualnej (słuchawki lub stopery do uszu, okulary, kaski, odzież ochronną), a także w taki sposób ustawić i wyregulować maszyny produkcyjne, by maksymalnie zmniejszyć konieczność pozostawania przez pracownika w wymuszonej pozycji. W zakładzie pracy powinna panować również odpowiednia temperatura. Ergonomia pracy spotyka się z zasadami bhp: optymalne warunki pracy to zarazem takie, które zapewniają mu bezpieczeństwo.

• Ergonomia stanowisk w zakładzie produkcyjnym

Cechą charakterystyczną pracy na produkcji jest powtarzalność. Jak wyjaśniają specjaliści z CIOP-BIP³, praca powtarzalna, czyli inaczej praca monotypowa, cechuje się wielokrotnym wykonywaniem takich samych lub zbliżonych czynności w określonym czasie i z narzuconym tempem pracy (wynikającym z możliwości wykorzystywanych maszyn, możliwości psychofizycznych człowieka oraz organizacji pracy zespołu).

Pracownik wykonuje pewną sekwencję czynności w danym cyklu. Taki cykl może składać się na przykład na fazę obciążenia ciała (układu mięśniowo-szkieletowego) i fazę wypoczynku. Inną możliwością jest na przykład cykl złożony z fazy obciążenia wynikającego z działania człowieka i fazy obciążenia statycznego. W tym wypadku w drugiej fazie pracownik nie wypoczywa, choć nie wykonuje żadnych dodatkowych czynności. Możliwości jest więcej, gdyż praca z różnego rodzaju maszynami i na taśmach produkcyjnych wymaga różnorodnego działania.

Na zmęczenie pracownika wpływa liczba powtórzeń cyklu, długość całej pracy, stopień obciążenia układów ciała – co jest szczegółowo badane różnymi metodami. By przeciwdziałać nadmiernemu obciążeniu tych samych grup mięśni, kręgosłupa czy kończyn, zaleca się:

• rotację pracowników na stanowiskach, 
• wprowadzenie regularnych przerw w pracy (zaleca się krótsze, ale częstsze przerwy np. 10 minut co godzinę zamiast 15 minut co 1,5 godziny lub mikroprzerwy co kwadrans zamiast 10-minutowej przerwy co godzinę, zależnie od obciążenia i warunków pracy)⁴.

• Ergonomia pracy na budowie

Pracownicy budownictwa, obok osób zatrudnionych w przemyśle, należą do tych, którzy najczęściej ulegają wypadkom przy pracy. Są oni również narażeni na różnego rodzaju czynniki zagrażające zdrowiu i przyczyniające się do powstawania chorób zawodowych. Dlatego w przypadku budownictwa ergonomia pracy polega przede wszystkim na zminimalizowaniu ryzyka i stworzeniu bezpiecznych warunków pracy. Szczegółowe zapisy na ten temat znajdują się w rozporządzeniu o bhp⁵.

Pracownicy budowlanki narażają się przede wszystkim na kontuzje rąk, nóg, kręgosłupa i mięśni grzbietu, wynikające z wykonywania prac ręcznych, przenoszenia ciężkich obiektów, wykonywania pracy w wymuszonej pozycji. Do kolejnych zagrożeń należą wibracje i drgania (maszyn), hałas, praca na wysokości, praca poniżej poziomu gruntu, hałas, zmienne warunki atmosferyczne i niskie oraz wysokie temperatury.

Również na budowie pracownicy często wykonują prace powtarzalne oraz pod presją czasu. Kolejne zagrożenia to wykorzystanie różnego rodzaju substancji drażniących, jak farby, lakiery, smoła, papy itp. W miejscu pracy może występować pył i inne alergeny.

Ważnymi aspektami ergonomii pracy w budownictwie są m.in.:

• zapewnienie rotacji w przypadku pracy powtarzalnych,
• zapewnienie dostatecznej liczby przerw w czasie pracy. Istotne, by pracodawca zorganizował miejsce wypoczynku w cieple, jeśli praca odbywa się w trudnych warunkach pogodowych czy w chłodzie. W takim przypadku jego obowiązkiem jest też dostarczenie ciepłych napojów czy posiłków;
• zapewnienie środków ochrony indywidualnej (kaski, odzież ochronną, słuchawki, maski itp.) oraz zorganizowanie systemu ochrony zbiorowej.

Przypisy:

¹ Serwis Rzeczypospolitej Polskiej, Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Choszcznie, 12 listopada - Światowy Dzień Ergonomii, 12.11.2023, dostęp: 03.11.2025;

² Ergonomiczne strategie interwencyjne na stanowiskach pracy biurowej, prof. dr hab. inż. D. Roman-Liu, prof. nadzw. CIOP-BIP, 2022;

³ Czynniki rozwoju dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego jako źródła ekspozycji związanymi z czynnościami wykonywanymi na stanowisku pracy, dr hab. inż. D. Roman-Liu, prof. nadzw. CIOP-BIP, 2022;

⁴ Ograniczanie obciążenia mięśniowego wynikającego z pracy powtarzalnej – przegląd badań dotyczących rozwiązań organizacyjnych, mgr inż. P. Łach, dr hab. inż. D. Roman-Liu, prof. nadzw. CIOP-BIP, 2017;

⁵ Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy.