Rodzaj pracy lub szczególne warunki, w jakich jest wykonywana, mogą sprawić, że u pracownika pojawi się choroba zawodowa. Czym jest takie i jakie świadczenia z tytułu choroby zawodowej należą się pracownikowi?
Czym jest choroba zawodowa? Rejestr chorób zawodowych
Choroba zawodowa może zaistnieć pod wpływem:
• szkodliwych czynników występujących w miejscu pracy (np. skażenie czynnikami chemicznymi, hałas),
• sposobu wykonywania pracy (np. praca tylko stojąca, wymuszona pozycja, która może być szkodliwa dla kręgosłupa).
Wszystkie choroby zawodowe obejmuje wykaz chorób zawodowych (rozporządzanie Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych).
Aby zatem można było stwierdzić chorobę zawodową u pracownika, musi on zachorować w wyniku wykonywania obowiązków służbowych oraz jego przypadłość musi znajdować się na liście chorób zawodowych. W przeciwnym razie inspektor sanitarny może uznać, że nie ma do czynienia z chorobą zawodową.
Choroby zawodowe - rodzaje
Choroby zawodowe dzieli się pod względem ich typu oraz pod kątem grup zawodowych, które są narażone.
Podział na typy (grupy) ujęty jest w wykazie chorób zawodowych. Istnieje w nim 26 głównych rodzajów chorób zawodowych – np. zatrucia, pylice płuc, reakcje alergiczne, choroby narządu głosu, nowotwory, choroby skóry. W większości z tych grup ustalono konkretne schorzenia zawodowe.
Na przykład zespół kanału de Guyona, uszkodzenie nerwu strzałkowego wspólnego, zespól rowka nerwu łokciowego i cieśń nadgarstka należą do przewlekłych chorób obwodowego układu nerwowego, wywoływanych sposobem wykonywania pracy.
Samo rozporządzenie nie precyzuje dokładnie, które choroby są typowe dla określonych grup zawodowych (poza szczególnymi typami pylic płuc – pylicą spawaczy oraz pylicą górników kopalń węgla). Jednocześnie Państwowa Inspekcja Sanitarna prowadzi badania i analizy, dlatego można stworzyć wykaz chorób zawodowych pielęgniarek, kierowców czy nauczycieli.
Jest on co jakiś czas aktualizowany, bo w wyniku zmian w sposobie wykonywania pracy oraz pojawiania się nowych narzędzi czy metod ochrony, zmienia się poziom i sposób narażenia pracowników. Na przykład, choroba wibracyjna jako choroba zawodowa pojawiała się kilkanaście lat temu znacznie częściej. Obecnie, nowoczesne maszyny takie jak pilarki, młoty pneumatyczne czy obrabiarki, wyposażone są w systemy tłumiące drgania i w efekcie negatywne skutki narażenia na drgania są nieco mniejsze. Ostatnia zmiana w wykazie chorób zawodowych została wprowadzona 3 lipca 2009 roku załącznikiem do rozporządzenia.
Choroby zawodowe w Polsce
Statystyki chorób zawodowych prowadzi się na podstawie Kart Stwierdzeń Chorób Zawodowych, które są obowiązkowo przesyłane przez stacje sanitarno – epidemiologiczne do Centralnego Rejestru Chorób Zawodowych IMP w Łodzi.
Najczęściej występujące choroby zawodowe w Polsce (za imp.lodz.pl) to:
• choroby zakaźne lub pasożytnicze (typowe i najczęstsze choroby zawodowe pielęgniarek i lekarzy - 32% wszystkich chorób zawodowych),
• pylice płuc (typowe dla górników, hutników, pracowników budowlanych i niektórych produkcyjnych - 21% wszystkich chorób),
• przewlekłe choroby narządu głosy (typowe choroby zawodowe nauczycieli - 12,5% wszystkich schorzeń),
• przewlekłe choroby obwodowego układu nerwowego (10% zachorowań).
Schorzenia zawodowe, które obecnie pojawiają się najrzadziej u pracowników, to przewlekłe obturacyjne zapalenie oskrzeli, zatrucie oraz choroby narządów wzroku.
Choroba zawodowa i co dalej?
Podejrzenie wystąpienia choroby zawodowej zgłasza się do właściwego inspektora sanitarnego i okręgowego inspektora pracy. Zrobić to może:
• pracodawca, który podejrzewa chorobę,
• lekarz podmiotu właściwego do rozpoznania choroby zawodowej (lekarz medycyny pracy),
• lekarz dentysta,
• sam pracownik (za pośrednictwem lekarza, który się nim opiekuje).
Warto pamiętać o tym, że choroby zawodowe jako skutek wykonywanej pracy mogą pojawić się również po zakończeniu okresu zatrudnienia (np. po zmianie pracy bądź po przejściu na emeryturę). Aby jednak udowodnić, że choroba zawodowa miała miejsce w trakcie pracy u danego pracodawcy, należy udokumentować istnienie pierwszych objawów w określonym czasie (jest on różny dla różnych chorób i opisany w wykazie chorób zawodowych).
Po zgłoszeniu podejrzenia choroby zawodowej pracownik jest kierowany na badania do poradni chorób zawodowych wojewódzkich ośrodków medycyny pracy, klinik i poradni chorób zawodowych uniwersytetów medycznych, poradni chorób zakaźnych lub miejsc, w których nastąpiła hospitalizacja pracownika.
Lekarz orzecznik wydaje decyzję czy faktycznie chodzi o chorobę zawodową, czy też nie. Pracownik ma prawo do odwołania się od decyzji orzecznika do jednostki II stopnia. Robi to za pośrednictwem lekarza, który wydał orzeczenie. Kolejnym krokiem odwoławczym jest skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego.
Choroba zawodowa - obowiązki pracodawcy
Pracodawca po stwierdzeniu u pracownika choroby zawodowej musi:
• ustalić przyczyny choroby i rozmiar zagrożenia nią pracowników w firmie,
• usunąć czynniki powodujące powstanie choroby zawodowej i zastosować środki zapobiegawcze,
• zadbać o realizację zaleceń lekarza (np. przerwy w pracy),
• zaktualizować rejestr chorób zawodowych.
Choroba zawodowa a emerytura
Sam fakt choroby zawodowej nie daje dodatkowych korzyści finansowych emerytowi. Nie istnieje formalnie coś takiego jak dodatek do emerytury z tytułu choroby zawodowej. Niemniej jednak osoba, która w chwili przejścia na emeryturę miała stwierdzoną chorobę zawodową oraz emeryt, u którego stwierdzono chorobę zawodową, mogą ubiegać się o rentę z tego tytułu.
W efekcie zbiegu uprawnień do emerytury i renty osoba ubezpieczona może pobierać jedno świadczenie, powiększone o połowę drugiego, czyli np. pobierać emeryturę zwiększoną o połowę renty (lub odwrotnie).
Choroba zawodowa a wcześniejsza emerytura
Po zmianach ustawy emerytalnej, pod pojęciem wcześniejszej emerytury kryją się:
• świadczenia kompensacyjne dla nauczycieli,
• świadczenia przedemerytalne dla osób, które utraciły pracę na skutek likwidacji zakładu pracy bądź niewypłacalności pracodawcy,
• emerytura pomostowa (dla osób pracujących w szczególnych warunkach przed 1 stycznia 1999 r. lub po 31 grudnia 2008 r.).
O takie świadczenia mogą starać się osoby posiadające rentę z tytułu choroby zawodowej. Nie ma dodatkowego przepisu, który osobie posiadającej stwierdzoną chorobę zawodową pozwala przejść wcześniej na emeryturę.
Choroba zawodowa - świadczenia
Jakie świadczenia przysługują pracownikowi, który ma stwierdzona chorobę zawodową?
• Zasiłek chorobowy za czas niezdolności do pracy wywołanej chorobą,
• świadczenia rehabilitacyjne (jeśli niezdolność do pracy będzie trwała dłużej niż 182 dni),
• zasiłek wyrównawczy,
• jednorazowe odszkodowanie (dla osób długotrwale lub stale niezdolnych do pracy),
• renta z tytułu choroby zawodowej,
• renta rodzina,
• dodatek pielęgnacyjny,
• pokrycie kosztów leczenia z zakresie stomatologii i szczepień ochronnych oraz zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne.
Choroba zawodowa - odszkodowanie ZUS
Pracownikowi, który w wyniku choroby zawodowej stał się stale niezdolny do pracy bądź jego niezdolność ma charakter długotrwały (uszczerbek zdrowia trwa przynajmniej 6 miesięcy), przysługuje możliwość uzyskania jednorazowego odszkodowania z ZUS.
Ocena poziomu uszczerbku odbywa się po zakończeniu leczenia i rehabilitacji. Kwoty, jakie można uzyskać, zależą od wysokości przeciętnego wynagrodzenia w danym okresie oraz wielkości uszczerbku, określonego procentowo (20% przeciętnego wynagrodzenia za każdy procent uszczerbku na zdrowiu). Jednorazowe odszkodowanie z tytułu choroby zawodowej może zostać wypłacone również, jeśli choroba zawodowa zostanie stwierdzona po zakończeniu pracy lub kiedy dana osoba będzie już na emeryturze.
Co ciekawe, zdaniem ZUS prawo do odszkodowania za chorobę zawodową może się przedawnić (zgodnie z Kodeksem pracy, roszczenia ze stosunku pracy ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne).
Jednocześnie Sąd Najwyższy w wyroku z 8 sierpnia 2007 roku (II UK 23/07) stwierdził, że roszczenia odszkodowawcze za chorobę zawodową lub wypadek przy pracy nie ulegają przedawnieniu, bo jest to roszczenie o charakterze ubezpieczeniowym, a w przepisach brak jest wytycznych, które określają, do kiedy można wystąpić z roszczeniem o odszkodowanie.
Choroba zawodowa - odszkodowanie od pracodawcy
Pracownik, który w wyniku wykonywania obowiązków służbowych zapadł na chorobę uznaną za zawodową, może starać się o odszkodowanie od pracodawcy na mocy przepisów Kodeksu cywilnego. Są to tzw. roszczenia uzupełniające. Pracownik musi jednak wykazać związek między chorobą i działaniem pracodawcy oraz wskazać na odpowiedzialność pracodawcy.
Na przykład, jeśli nabawił się schorzeń kręgosłupa w wyniku spędzania dużej ilości czasu przy biurku, a w pracy siedział na krześle, które nie spełniało norm ergonomii, to może starać się o odszkodowanie od pracodawcy, bo ten nie zapewnił mu właściwych warunków.
Pracownik ma prawo do ubiegania się od pracodawcy o:
• jednorazowe odszkodowanie za uszczerbek majątkowy (art. 444 § 1 K.C.) – na przykład za koszty leczenia, sprzętu rehabilitacyjnego,
• zadośćuczynienie pieniężne za uszczerbek niemajątkowy (art. 445 § 1 K.C.) - na przykład za straty moralne związane z gorszym samopoczuciem.
• rentę (art. 444 § 2 K.C.) w przypadku kiedy zdolność do pracy uległa trwałemu pogorszeniu i w efekcie pracownik utracił widoki powodzenia na przyszłość lub jego potrzeby na skutek choroby uległy trwałemu powiększeniu. Na przykład pracownik w wyniku choroby jest zmuszony do poddawania się regularnie do końca życia określonym odpłatnym zabiegom medycznym.
