Kiedy rozmawiamy, wchodzimy w zwykłe interakcje z ludźmi np. z członkami rodziny lub współpracownikami, świadomie bądź nieświadomie wzajemnie na siebie oddziałujemy. W tym procesie duże znaczenie ma wymiana symboli, jakimi każdy z nas na co dzień się posługuje. Symbole te zmieniają się, możemy też celowo nimi manipulować, by przekazać jakieś nowe znaczenie dla wybranej treści.
Interakcjonizm symboliczny – definicja, geneza
Teoria (z pogranicza socjologii, psychologii, językoznawstwa i filozofii języka), zgodnie z którą relacje społeczne opierają się na wymianie symboli, nazywa się interakcjonizmem symbolicznym. Teoria wyrosła na gruncie ruchu filozoficznego rozwijającego się w XX w. w Stanach Zjednoczonych – pragmatyzmu. Mechanizmy interakcjonizmu symbolicznego opracował George Herbert Mead. Był on współpracownikiem Johna Deweya, jednego z twórców pragmatyzmu.
Mead wyszedł z założenia, że podstawowym mechanizmem społecznym jest interakcja z innymi. Wchodzenie w nią umożliwiają symbole, które już funkcjonują w danym społeczeństwie, wspólnocie kulturowej. Skąd się biorą symbole? One także powstają (a z czasem niekiedy zmieniają znaczenie) w czasie interakcji społecznej.
Warto dodać, że teorią interakcji opartą na znaczeniach (a także innymi wątkami poruszanymi przez amerykański pragmatyzm) inspirował się jeden z najważniejszych filozofów XX wieku, Ludwig Wittgenstein. Określił on komunikację jako pewną grę językową, w czasie której rozmówcy zarazem korzystają z obopólnie zrozumiałych znaczeń, jak i w czasie interakcji wytwarzającą nowe znaczenia, zależne od kontekstu.
Wróćmy jednak do interakcjonizmu symbolicznego. Zdaniem Meada w interakcje z otoczeniem wchodzi osoba, która jest świadoma swojej odrębności od innych (Mead mówił, że jest to pewna Jaźń, czyli niezależna podmiotowość). Taka osoba za pomocą swoich zdolności intelektualnych nieustannie przeprowadza procesy poznawcze – np. odczytuje znaczenia słów innych osób, rozważa własne ścieżki reakcji. Władzę dokonującą tych operacji myślowych Mead nazywał Umysłem. Wchodzenie w kontakt dwóch Jaźni poprzez działania ich Umysłów pragmatysta nazwał Interakcją. Społeczeństwo zaś, zgodnie z tą teorią, jest formą wspólnego życia wielu ludzi, opartą na tychże Interakcjach.
W każdej komunikacji można wyróżnić nadawcę informacji oraz jego odbiorcę. Po przekazaniu komunikatu odbiorca interpretuje go i odpowiada lub podejmuje działanie. Teraz nadawca potwierdza, że odbiorca zrozumiał informację lub to neguje.
Jest to bardzo prosty schemat, który możemy zaobserwować na każdym kroku, doskonale widoczny np. wówczas, gdy rodzice rozmawiają z dziećmi. Wydają polecenie, a dziecko wykonuje zadanie dobrze lub źle. Niewłaściwe wykonanie zadania może wynikać np. z niezrozumienia znaczenia jakiegoś słowa lub niejednoznaczności wynikającej z kontekstu. Przykładowo – rodzic może powiedzieć: załóż obuwie, a dziecko – znające część garderoby zakładaną na stopy jako buty, nierozumiejące słowa obuwie – pokaże rodzicowi mu język.
Interakcjonizm symboliczny – jakie ma znaczenie w komunikacji w firmie?
Komunikacja osób tworzących społeczeństwo, a więc i pewną wspólnotę kulturową, jest oczywiście bardzo skomplikowana. Wymaga rozumienia kontekstów, wartości, niepisanych zasad współżycia społecznego – a one wszystkie znajdują wyraz w bogatej symbolice zawartej w języku.
Kiedy proces interakcji kończy się fiaskiem – nie zrozumieliśmy symboliki zawartej w komunikacie – mówi się, że popełniamy gafy. Innymi słowy, nasza reakcja nie jest właściwa, wywołuje zdziwienie, oburzenie, zgorszenie itp.
Znajomość symboliki, umiejętność właściwej interpretacji słów i zachowania rozmówcy jest niezwykle istotna w życiu zawodowym. Do nieporozumień dochodzi szczególnie wówczas, gdy strony wchodzące w interakcję należą do dwóch odrębnych kręgów kulturowych.
Przykładowo, europejski zespół prowadzący negocjacje z kontrahentem japońskim dowiedział się, że w czasie pierwszego spotkania w dobrym tonie jest wymiana ładnie zapakowanych upominków. Zespół przyniósł więc ze sobą prezenty, ale na ich widok partnerom z Japonii zrzedły miny. Każdy prezent zapakowany był bowiem w śnieżnobiały papier, miał nawet białą wstążkę. W Kraju Kwitnącej Wiśni biel symbolizuje żałobę i jest kojarzona z ceremonią pogrzebową. Na dodatek liczba pudełek z prezentami wynosiła cztery – a liczba ta w Japonii (a także w Chinach) także odnosi się do śmierci, z uwagi na podobieństwo brzmienia słów cztery oraz śmierć w języku chińskim.
Zwykle nie zdajemy sobie sprawy ze wszystkich symboli, na jakich oparty jest nasz język i codzienna komunikacja. Wymagamy od rozmówcy, by w lot chwytał to, co mamy na myśli – wyobrażamy sobie bowiem, że startujemy z tego samego pułapu wiedzy, mamy podobne doświadczenia i z pewnymi zjawiskami wiążemy te same terminy, skojarzenia. Niedostateczne wyjaśnienie nowych kwestii to częsty błąd popełniany przez managerów zespołów. Nieprecyzyjne polecenia mogą na przykład zaburzyć komunikację w pracy zdalnej. W efekcie zagubieni pracownicy, którzy interpretują szczątkową informację ze strony szefa po swojemu, mogą zareagować na nią w niewłaściwy – z punktu widzenia przełożonego – sposób.
Jak unikać gaf i błędów w czasie komunikacji? Warto przede wszystkim stosować techniki aktywnego słuchania, upewniać się co jakiś czas, że rozumiemy to, co rozmówca ma na myśli, a także samemu starać się wyrażać jak najbardziej precyzyjnie. Jeśli planujemy kontakty biznesowe z partnerem zagranicznym – poświęćmy czas na research dotyczący zwyczajów panujących w danym kraju.
