Klauzula sumienia – co to jest?
Klauzula sumienia jest polską regulacją prawną, zgodnie z którą lekarz może odmówić wykonania świadczeń medycznych, jeśli te stoją w sprzeczności z jego przekonaniami. Klauzula sumienia stanowi przedmiot debaty publicznej i budzi kontrowersje szczególnie w świetle dyskusji o prawie do aborcji czy antykoncepcji.
Klauzula sumienia – kogo dotyczy?
Zapisy dotyczące klauzuli sumienia znajdują się Ustawie z dnia 5 grudnia 1996 r.
o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Zgodnie z przepisami może powołać się na nią wyłącznie lekarz. Choć pojawiały się takie propozycje, nie funkcjonuje nic takiego jak klauzula sumienia farmaceuty, klauzula sumienia dla fizjoterapeutów czy choćby klauzula sumienia dla nauczycieli.
Co stanowi przywołana ustawa? Zgodnie z art. 39.:
„Lekarz może powstrzymać się od wykonania świadczeń zdrowotnych niezgodnych z jego sumieniem, z zastrzeżeniem art. 30, z tym że ma obowiązek wskazać realne możliwości uzyskania tego świadczenia u innego lekarza lub w podmiocie leczniczym oraz uzasadnić i odnotować ten fakt w dokumentacji medycznej”. Lekarz wykonujący swój zawód na podstawie stosunku pracy lub w ramach służby ma ponadto obowiązek uprzedniego powiadomienia na piśmie przełożonego.
Przywołany art. 30 ma tu ogromne znaczenie, gdyż zgodnie z nim:
„Lekarz ma obowiązek udzielać pomocy lekarskiej w każdym przypadku, gdy zwłoka w jej udzieleniu mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia, oraz w innych przypadkach niecierpiących zwłoki”.
Niemniej, ustawodawca uznał, że takie brzmienie przepisów niedostatecznie chroni interesy lekarzy. W ustawie dopisano:
„Zdanie pierwsze [art. 39. - przyp. red.] uznane za niezgodne z Konstytucją z dniem 16 października 2015 r. w zakresie, w jakim nakłada na lekarza obowiązek wykonania niezgodnego z jego sumieniem świadczenia zdrowotnego w „innych przypadkach niecierpiących zwłoki” oraz w jakim nakłada na lekarza powstrzymującego się od wykonania świadczenia zdrowotnego niezgodnego z jego sumieniem obowiązek wskazania realnych możliwości uzyskania takiego świadczenia u innego lekarza lub w innym podmiocie leczniczym, na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 października 2015 r. sygn. akt K 12/14 (Dz. U. Poz. 1633)”.
Klauzula sumienia – za i przeciw
Jak widać, jest to rozwiązanie prawne, które budzi wiele wątpliwości dotyczących zarówno okoliczności stosowania, jak i w ogóle zasadności jego wprowadzenia. Jak klauzula wpływa na pracę lekarza?
Zwolennicy klauzuli sumienia dla lekarzy argumentują, że nikt nie powinien być zmuszany do wykonywania procedur medycznych sprzecznych z przekonaniami (np. religijnymi).
Osoby opowiadające się za zaostrzeniem przepisów uznają dodatkowo, że powstrzymanie się od czynu to za mało – w ich mniemaniu przyczynienie się w jakikolwiek sposób do tego, że dana procedura zostanie wykonana przez inną osobą, również jest niezgodne z sumieniem. Stąd spory o to, czy lekarz ma obowiązek wskazać innego specjalistę lub placówkę, w której wykona się procedurę medyczną.
Przeciwnicy klauzuli sumienia wskazują z kolei na fakt, że lekarz powinien zachować neutralność światopoglądową – jego nadrzędnym celem zawsze musi być dobro pacjenta. Argumentują zatem, że wszystkie działania i decyzje lekarza powinny być podejmowane z uwagi na zdrowie i życie leczonej osoby, nie natomiast przez wzgląd na osobiste przekonania religijne czy inne.
Co więcej, zauważa się, że klauzula sumienia stwarza duże ryzyko nadużyć – np. celowe utrudnianie przez lekarzy dostępu do procedur medycznych. Wskazuje się, że klauzula może ograniczać prawa np. do stosowania antykoncepcji, badań prenatalnych czy legalnej aborcji.
