Żałoba po śmierci bliskiej osoby jest procesem bardzo osobistym, który jednak ma wpływ na różne sfery życia osoby jej doświadczającej, również tę zawodową. Polskie prawo określa obowiązki pracodawcy związane ze śmiercią pracownika bądź bliskiej mu osoby. Czy pracownik ma obowiązek poinformować w miejscu pracy o pogrzebie kogoś bliskiego? Jak powinien reagować przełożony pracownika przeżywającego żałobę?
Spis treści
Żałoba współpracownika – czego nie powinno się mówić?
W środowiskach zawodowych śmierć najczęściej pozostaje tematem tabu. Nie zawsze wiemy, jak zachować się w obecności osoby w żałobie, z kolei pracownik, który stracił bliskiego, może nie być świadom swoich praw. Co więcej, śmierć i żałoba najczęściej utożsamiane są ze stratą dziecka lub osoby dorosłej, a w świetle prawa dotyczą również poronienia czy martwego urodzenia. Są to tragedie, o których wiele osób nie chce otwarcie mówić w przestrzeni zawodowej i do opowiadania o których nikogo nie powinno się zmuszać, nawet w dobrej wierze. Wyczucie i empatia wobec pracownika przechodzącego żałobę po stracie bliskiej osoby to najlepsi doradcy. Istotne jest to, przy przełożeni i działy HR potrafiły w sposób odpowiedni reagować na potrzeby pracowników w żałobie, a sami pracownicy poznali prawa gwarantowane im przez Kodeks pracy. Dobrym pomysłem mogą być szkolenia czy chociażby broszury informacyjne poruszające tę tematykę.
Czego nie robić, kiedy pracownik przeżywa żałobę?
- Nie namawiać go do zwierzeń – zachować takt i poczekać na krok ze strony pracownika lub uszanować to, że woli zachować swoje osobiste przeżycia dla siebie.
- Nie osaczać pracownika pytaniami na temat okoliczności śmierci bliskiej osoby – nie czynić z tragedii bliskiego biurowego newsa.
- Nie mówić pracownikowi: „wiem co czujesz” i nie opowiadać o własnych doświadczeniach – osoba pogrążona w smutku może nie być gotowa na tego typu empatię i może nie chcieć słuchać historii innych. Co więcej, ma prawo do własnej żałoby i własnych przeżyć, nie musi porównywać swoich stanów z doświadczeniami kogokolwiek.
- Nie dawać tzw. dobrych rad i powstrzymać się od frazesów („będzie dobrze…”, „każdy kiedyś umrze…” itp.), które mogą pogłębić rozpacz i bezradność.
- Nie dowcipkować na temat śmierci – czarny humor w tym momencie będzie nie na miejscu.
- Nie traktować pracownika jak osobę chorą czy mającą jakąś ułomność – dla wielu osób nadmiernie okazywane współczucie jest trudne do zniesienia, kiedy szukają niejako oderwania od osobistej tragedii w pracy. Zamiast przesadnej ostrożności w kontaktach z żałobnikiem, warto powiedzieć mu, że może liczyć na wszelkie wsparcie, kiedy tylko będzie go potrzebować, i zachowywać wobec tej osoby zwyczajną uprzejmość.
- Nie obgadywać pracownika, nie dyskutować na temat jego tragedii z innymi pracownikami – takie zachowanie pogłębia poczucie izolacji, jakiego i tak często doświadcza osoba w żałobie.
- Nie namawiać pracownika na skorzystanie z jakiejkolwiek formy pomocy – choć rozmowa z psychologiem czy sesja w terapii grupowej mogą być bardzo cenne, pracownik sam musi być na nie gotowy.
- Nie naruszać prywatności pracownika – wiele osób woli nie łączyć kontaktów zawodowych z prywatnymi. To, że nie zwierzają się ze swoich problemów czy przeżyć współpracownikom, nie znaczy, że nie otrzymują wsparcia ze strony przyjaciół czy rodziny. Jeśli pracownik pogrążony w żałobie nie zaprosi nas do przekroczenia granicy zawodowego koleżeństwa, nie narzucajmy mu się.
Do każdego przypadku trzeba podejść indywidualnie, niemniej prawidłową reakcją są kondolencje, informacja o ustawowych prawach i propozycja pomocy – w razie potrzeby.
Kolejnym trudnym zdarzeniem, które odciska swoje piętno także na funkcjonowaniu środowiska zawodowego, jest śmierć pracownika czy śmierć wspólnika – w takiej sytuacji wsparcia mogą potrzebować jego współpracownicy. W przypadku śmierci kolegi lub koleżanki dobrze jest pomyśleć o pomocy psychologicznej w miejscu pracy.
Jak długo trwa żałoba?
Zgodnie z przyjętymi zasadami funkcjonującymi w naszej kulturze oficjalnie żałoba trwa zwykle od 3 miesięcy do 1 roku. Często przyjmuje się, że najdłuższy okres żałoby dotyczy śmierci dziecka czy rodziców, pół roku zarezerwowane jest dla dziadków, a 3 miesiące dla innych krewnych.
W praktyce smutek, żałoba psychologiczna może trwać kilka miesięcy, rok, a nawet wiele lat – nie sposób wskazać czasu, w jakim pracownik dojdzie do siebie psychicznie i fizycznie po stracie bliskiego.
4 etapy żałoby
Osoba, która doświadczyła śmierci osoby bliskiej, odczuwa żal, rozgoryczenie, smutek, złość, frustrację, ma poczucie niesprawiedliwości, może wpaść w rozpacz czy nawet mieć ataki agresji. Wachlarz stanów emocjonalnych towarzyszących stracie jest często bardzo szeroki, i choć często mówi się o 4 etapach żałoby, różne emocje i stany psychiczne mogą pojawiać się naprzemiennie w różnym czasie. Psychoterapeuci zwykle zalecają, by nie tłumić emocji pojawiających się w procesie żałoby, rzucając się np. w wir pracy lub w inne angażujące czynności, odciągające uwagę od bolesnych zdarzeń. Często natychmiastowy powrót do pracy po śmierci bliskiego nie jest najlepszym pomysłem, warto jednak zasięgnąć w tej sprawie opinii psychologa.
4 etapy żałoby to:
-
szok i otępienie – I faza żałoby dotyczy czasu bezpośrednio po śmierci bliskiego;
-
tęsknota i złość – II fazę żałoby charakteryzuje silna tęsknota i złość: na siebie samego, a nawet na zmarłego, któremu zarzuca się np. to, że nas opuścił;
-
dezorganizacja i rozpacz – III faza to zderzenie z rzeczywistością i uświadomienie sobie nieodwracalnej straty;
-
akceptacja i reorganizacja – IV faza żałoby oznacza konfrontację z poniesioną stratą i akceptację nowej rzeczywistości.
-
Nieprzepracowana żałoba
Zablokowana żałoba to problem, z którym borykają się osoby, które dotkliwie przeżyły stratę bliskiego. Zbyt szybki powrót do wykonywania obowiązków zawodowych jako forma ucieczki od rzeczywistości, niepozwalanie sobie na emocje i okazywanie słabości, tłumienie emocjo mogą doprowadzić do problemów w przyszłości – zaburzona równowaga psychiczna sprzyja rozwinięciu się depresji, zaburzeniom lękowym, nerwicy, a nawet objawom psychosomatycznym (przewlekłe bóle głowy, problemy trawienne, choroby o podłożu psychosomatycznym). Skutki tłumienia emocji mogą występować nawet po kilku latach.
Pracownik w żałobie – jak mu pomóc?
Pracodawca, który chce pomóc pracownikowi w żałobie, powinien przeprowadzić z nim rozmowę. Ważne, aby żal po stracie bliskiej osoby traktować jako naturalną kolej rzeczy. Warto spokojnie i bez wścibskich pytań poinformować pracownika o jego prawach. Można także zaoferować wsparcie psychologiczne (jeśli jest dostępne w firmie lub w ramach oferowanego pakietu opieki medycznej), tymczasową zmianę trybu pracy na hybrydową/zdalną (w zależności od stanowiska), zmianę wymiaru etatu, elastyczne godziny pracy, zmianę projektu na mniej wymagający itp.
-
Obowiązki pracodawcy
Pracodawca zatrudniający pracowników ma wobec nich obowiązki regulowane między innymi przez Kodeks Pracy. Zgodnie z przepisami prawa pracy śmierć bliskiego bądź śmierć samego pracownika rodzi takie obowiązki prawne jak:
-
śmierć pracownika – małżonek i inni członkowie rodziny, którzy spełniają warunki do otrzymania renty rodzinnej, mają prawo do odebrania wynagrodzenia, ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy i odprawy pośmiertnej;
-
śmierć członka rodziny – pracownik może wykorzystać urlop okolicznościowy (w zależności od stopnia pokrewieństwa ze zmarłym wymiar urlopu wynosi 1 lub 2 dni);
-
martwe urodzenie lub poronienie – kobieta może wykorzystać skrócony urlop macierzyński (8 tygodni), a mężczyzna urlop z tytułu śmierci dziecka w wymiarze 2 dni.
Czytaj także: Składki na ubezpieczenie społeczne – jak zmieniła się ich wysokość w 2025 roku?
Pracownik w żałobie – najczęściej zadawane pytania:
-
Kiedy wrócić do pracy po śmierci bliskiej osoby?
Powrót do pracy po śmierci kogoś bliskiego jest kwestią indywidualną. Każdy może potrzebować nieco innego czasu na odzyskanie równowagi emocjonalnej pozwalającej na funkcjonowanie w środowisku zawodowym. Psycholodzy często radzą, by dać sobie czas i pozwolić na emocje towarzyszące stracie. Rzucenie się w wir pracy tuż po śmierci bliskiego i tłumienie reakcji na śmierć bliskiej osoby może nie być dobrym pomysłem. W kwestii tego, czy jesteśmy gotowi na powrót do pracy, warto zasięgnąć opinii specjalisty np. terapeuty.
-
Jak zachowywać się wobec współpracownika w żałobie?
W kontakcie z kolegą czy koleżanką w żałobie warto kierować się życzliwością, empatią oraz taktem. Nie należy namawiać żałobnika do zwierzeń ani wypytywać o jego tragedię, a uszanować to, że może nie chce się na ten temat wypowiadać. Nie na miejscu będą też niechciane dobre rady, czarny humor czy opowiadanie o własnych tragediach. Najlepiej złożyć kondolencje, zaoferować wsparcie i zachowywać zwykłą życzliwość, nie oczekując poruszania tematu pogrzebu, a kiedy ten się pojawi, reagując z empatią.
