Psychopata w pracy – jak go rozpoznać?

Choć psychopata kojarzy się głównie z seryjnym mordercą z pierwszych stron gazet, wiele osób z cechami psychopatycznymi funkcjonuje w społeczeństwie – obok nas. W pracy potrafią być charyzmatyczni, pewni siebie i niezwykle skuteczni, często budząc zaufanie i podziw. W środowisku korporacyjnym mogą siać jednak chaos i niszczyć relacje. Jak rozpoznać psychopatę w pracy, zanim zniszczy zespół od środka i jego członków? Co może świadczyć o tym, że kolega z pracy albo przełożony to psychopata?

Kim jest psychopata?

Szacuje się, że psychopatia dotyczy około 1% populacji. W powszechnym rozumieniu psychopata to osoba utożsamiana z człowiekiem dopuszczającym się agresywnych zachowań. Gdy mówimy o poważnym przestępstwie czy o brutalnej zbrodni, często automatycznie przypisujemy ją psychopacie. Tymczasem wielu psychopatów doskonale funkcjonuje w społeczeństwie, tuż obok nas. Nie łamią prawa, a co więcej – wspinają się na najwyższe szczeble, robiąc zawrotną karierę i budząc szacunek.

– Jako psycholog i terapeuta pragnę podkreślić, jak ważne jest zrozumienie złożoności zaburzeń osobowości. Według klasyfikacji DSM5 oraz ICD11 nie istnieje określenie: psychopata. Często używa się terminu „psychopatia” w odniesieniu do objawów, które można znaleźć w antyspołecznym zaburzeniu osobowości (ASPD), a także w osobowości dyssocjalnej – podkreśla psychoterapeutka i doradczyni zawodowa Patrycja Modzelewska.

Warto więc rozróżnić zaburzenie osobowości antyspołecznej, za którym często stoi łamanie norm społecznych i krzywdzenie innych, oraz psychopatię jako zestaw cech, takich jak brak empatii, skłonność do manipulacji czy chłód emocjonalny. 

A czym różni się psychopatia od antyspołecznego zaburzenia osobowości? 

– Psychopatia to zbiór cech o różnym nasileniu, który jednak nie stanowi jednostki klinicznej. W Polsce rozpoznajemy antyspołeczne zaburzenia osobowości (w niektórych krajach dyssocjalne zaburzenie osobowości). AZO wymaga prześledzenia historii, udowodnienia obecności objawów w okresie dziecięco-młodzieńczym. Różnica na pierwszy rzut oka może wydawać się nieistotna, ale jest mniej więcej taka jak porównywanie zdiagnozowanej depresji do rzuconego hasła „mam depresję”.  Przy takiej samodiagnozie nie ma pewności co do nasilenia, trwałości objawów czy diagnozy różnicowej – tłumaczy psycholog Angelika Szymanek.

– Nie zmienia to faktu, że osoby o rysie osobowości psychopatycznej są wśród nas. Jedne mają mniej, inne bardziej nasilone cechy. Osoby o wysokim natężeniu tych cech, a jednocześnie niskiej inteligencji oraz dużej impulsywności, często mają trudności z prawem. Natomiast osoby o wyższej inteligencji potrafiące zapanować nad swoimi impulsami potrafią wykorzystać swoje cechy do osiągnięcia własnych celów – dodaje. 

Psychopata – cechy

Psychopatyczne rysy osobowości – takie jak bezwzględność, brak empatii czy zdolność do manipulacji – mogą zwiększać efektywność w środowiskach nastawionych na rywalizację i wynik. Osoby z nasilonymi cechami psychopatycznymi często okazują się więc efektywnymi liderami.

Osobowość psychopaty może być trudna do rozpoznania na pierwszy rzut oka, ponieważ często są charyzmatyczni, pewni siebie i bardzo skuteczni. Dają się lubić i wiedzą, jak zjednać sobie innych. Jednak za niezwykle przyjemną i przyjazną otoczką kryje się pozbawiona emocji kalkulacja i działanie zaplanowane wyłącznie dla własnego zysku.

Zatem, po czym rozpoznać psychopatę w pracy? Jakie są najbardziej charakterystyczne cechy psychopatycznych osobowości w środowisku zawodowym? 

Psychopata w miejscu pracy cechy

• brak empatii 

Osoby z psychopatycznymi cechami nie są zdolne do prawdziwej empatii w znaczeniu współodczuwania i identyfikowania się z nimi – ale potrafią świetnie rozpoznawać emocje innych. Z łatwością identyfikują potrzeby i słabości ludzi, a robią to w jednym celu – by wykorzystać tę informację dla własnych celów. Potrafią okazywać troskę i serdeczność, jednak nie z powodu współczucia, ale żeby zdobyć zaufanie, przejąć kontrolę nad drugim człowiekiem lub osiągnąć inny, własny cel.

• wysoka samoocena

Psychopaci cechują się zawyżoną samooceną i poczuciem wyższości wobec innych. Postrzegają siebie jako wyjątkowych, inteligentniejszych i bardziej kompetentnych. 

• skłonność do manipulacji

To mistrzowie manipulacji, którzy potrafią wpływać na innych, wykorzystując zdobyte informacje dla własnych celów. Dzięki temu czują dominację nad drugą osobą i mają przekonanie o kontroli nad sytuacją. Gdy osiągną sukces, przypisują sobie wszystkie zasługi, w przypadku porażki – szukają tych, których można obarczyć za nią odpowiedzialnością. 

• egocentryzm

Psychopata jest skupiony wyłącznie na sobie i swoich celach. Uważa się za pępek świata. Można porównać go do narcyza w pracy – ma przesadzone poczucie własnej wartości i uważa siebie za osobę wyjątkową. 

• instrumentalne traktowanie innych

Psychopata w pracy traktuje innych instrumentalnie. Postrzega ich jako narzędzie do osiągania swoich celów. W jego przypadku relacje zawodowe opierają się na wykorzystywaniu ludzi i manipulowaniu nimi, by osiągnąć korzyści. 

– Warto pamiętać, że cechy, które posiada psychopata, może posiadać każdy z nas. Jako ludzie jesteśmy interesowni. Coś takiego jak czysty altruizm nie istnieje, ponieważ nawet gdy czynimy dobro dla innych, przynosi nam to jakieś korzyści, na przykład w postaci poprawy samopoczucia, lepszego mniemania o siebie. W odpowiednich warunkach każdy może posłużyć się drugą osobą do swoich celów. Jedyną różnicą będzie stopień zaplanowania – tłumaczy psycholog Angelika Szymanek.

• potrzeba dominacji

Osobowość psychopatyczna dąży do zdobycia wpływu i utrzymania władzy. Ma silną potrzebę dominacji i kontrolowania innych. Może robić to bardzo subtelnie, albo w sposób jawny – grożąc i zastraszając. Dzięki silnej potrzebie dominacji psychopaci często są skuteczni w zdobywaniu stanowisk kierowniczych. Nie mają poczucia winy w związku z wykorzystywaniem pracy innych czy przypisywaniem sobie cudzych sukcesów.

• notoryczne kłamstwa 

Manipuluje faktami i nieustannie wprowadza innych w błąd są typowe dla osoby ze skłonnościami psychopatycznymi. Jej kłamstwa są jednak zawsze przemyślane i mają jasny cel – zdobyć zaufanie lub przejąć władzę. 

• przesadna pewność siebie

Psychopata charakteryzuje się przesadną pewnością siebie, która może być postrzegana nawet jako arogancja. Uważa, że jest nieomylny i lepszy od innych. Nie odczuwa strachu nawet w sytuacjach zagrożenia. 

Czy psychopata wie, że jest psychopatą?

Choć nie jest to regułą, istnieje zauważalna zależność między cechami psychopatycznymi a określonymi sposobami postrzegania siebie i świata.

Czy psychopata wie, że jest psychopatą? Jak wyjaśnia psycholożka Patrycja Modzelewska:

– Nie zawsze, ale często tak. Osoby z psychopatycznymi cechami potrafią być bardzo inteligentne, samoświadome i cynicznie postrzegać świat. Mogą nie nazywać siebie „psychopatą”, ale dobrze wiedzą, że nie odczuwają emocji jak inni, że potrafią manipulować ludźmi czy nie czują wyrzutów sumienia. Jednocześnie wielu psychopatów nie uznaje tego za problem – wręcz przeciwnie, postrzegają te cechy jako atut, dający im przewagę nad innymi. W ich własnym systemie wartości „słabością” jest empatia czy uczciwość, a nie chłód emocjonalny. W psychoterapii rzadko spotykamy osoby, które przychodzą z problemem: „jestem psychopatą, chcę się zmienić”. Jeśli już – to raczej z trudnościami z relacjami, frustracją związaną z kontrolą otoczenia, albo próbując manipulować terapeutą dla osiągnięcia jakiegoś konkretnego swojego celu – tłumaczy psycholog.

Psychopatia – przyczyny

Nie jest możliwe wskazanie jednego czynnika, który odpowiadałby za rozwój psychopatii. Mówiąc jednak o jej podłożu, eksperci najczęściej wskazują na współdziałanie biologii i środowiska.

Specjaliści zakładają, że psychopatia nie jest w pełni dziedziczna. Choć liczne badania wskazują na umiarkowaną dziedziczność, geny mogą jedynie zwiększyć podatność, ale nie warunkują wystąpienia zaburzenia. 

Duże znaczenie mają także warunki, w jakich dana osoba dorasta. Przemoc domowa, brak bliskiej więzi z opiekunami, brak poczucia bezpieczeństwa czy życie w niestabilnym środowisku – to wszystko może sprzyjać kształtowaniu się osobowości psychopatycznej. W związku z tym osoby, które w dzieciństwie nie doświadczyły empatycznych relacji, mogą w dorosłości prezentować chłód emocjonalny, wyrachowanie i trudność w budowaniu więzi. W skrajnej postaci może to przybrać postać cech psychopatycznych.

Psychopata w pracy – jak z nim rozmawiać?

Gdybyś dowiedział/a się, że masz do czynienia z psychopatą na co dzień w pracy, prawdopodobnie czuł/a byś niepokój. Jak postępować z psychopatą w pracy? 

Przede wszystkim w środowisku pracy warto przede wszystkim zachowywać się uprzejmie i profesjonalnie wobec wszystkich osób. Jeśli jednak zachowanie współpracownika lub przełożonego nas niepokoi i może świadczyć o tym, że mamy do czynienia z toksyczną osobą czy nawet psychopatą, przyda się pewna strategia działania.

Psychopaci lubią manipulować człowiekiem i to nie podlega żadnej wątpliwości. Chcąc się przed tym uchronić, warto zachować dystans oraz spokój. Ustal więc swoje granice i nie daj się sprowokować. Prywatne informacje ze swojego życia zachowaj dla siebie – prędzej czy później psychopata może wykorzystać je przeciwko Tobie. Cenne będzie również dokumentowanie wszelkich ustaleń i decyzji. Po spotkaniu warto więc wysłać maila podsumowującego i zadbać o to, by rozmowy z psychopatycznym pracownikiem zawsze odbywały się w obecności innych osób.

– Z psychoterapeutycznego punktu widzenia istotne jest, aby osoby narażone na kontakt z osobami zaburzonymi w miejscu pracy dbały o swoje granice, dokumentowały wszelkie nieprawidłowości i korzystały ze wsparcia specjalistów, gdy sytuacja tego wymaga. Kluczowe jest też promowanie kultury otwartości i wsparcia, co może zapobiec eskalacji toksycznych zachowań – podkreśla psychoterapeutka i doradczyni zawodowa Patrycja Modzelewska.

Jak bronić się przed psychopatą?

Psychopata uważa innych za słabszych i gorszych od siebie. Dodatkowo każdy nasz przejaw słabości sprawi, że będzie miał o nas gorsze zdanie. Warto więc budować pozytywny i silny wizerunek w pracy. Podkreślaj swoje zalety i zaangażowanie. Nie rywalizuj z psychopatą, bo według niego zawsze będziesz na przegranej pozycji. Jednocześnie nie ulegaj jego manipulacjom – zgadzając się na to, staniesz się jeszcze łatwiejszym celem do ataków. Postrzegając Cię jako najsłabsze ogniwo, to na Tobie będzie rozładowywał swoje emocje.

– Jeżeli nie jesteś osobą istotną dla psychopaty, możesz potencjalnie posłużyć jako narzędzie. Czym inteligentniejszy oprawca, tym manipulacja będzie bardziej rozciągnięta w czasie i rozplanowana. Trudniej wtedy się chronić. Psychopata może szykować sobie grunt nawet kilka miesięcy wcześniej. Planuje i działa, aby osiągnąć swoje korzyści – tłumaczy psycholog Angelika Szymanek. 

Psychopata a atmosfera w pracy

Manipulacje, ciągłe kłamstwa oraz traktowanie współpracowników jako narzędzi do realizacji własnych celów, to zachowania, które mają destrukcyjny wpływ na relacje w zespole. Pracownicy zaczynają czuć się wykorzystywani i zagubieni. W konsekwencji pojawia się niepewność własnej pozycji i niezdrowa rywalizacja, która może podzielić zespół.

Warto jednak mieć na uwadze, że psychopata w tym czasie – choć działa na niekorzyść innych – potrafi zyskać ich sympatię. Często trudno się zorientować, kto wprowadza zamęt w zespole i jest rzeczywistym inicjatorem konfliktów, szczególnie, jeśli manipulacje są subtelne i dobrze zaplanowane. Wysoko inteligentne osoby o osobowości psychopatycznej potrafią być świetnymi strategami i umiejętnie zrzucać winę za błędy czy konflikty na innych.

Dlatego w rozwiązaniu problemu w zespole pomocna może być osoba z zewnątrz, najlepiej jeśli jest to mediator czy doradca o przygotowaniu psychologicznym.

Czy psychopata jest mściwy?

Psychopata może być mściwy, co wynika przede wszystkim z braku empatii i skrupułów. Zachowania psychopaty wobec innych często są interpretowane jako reakcja na to, na co dana osoba „zasłużyła”. Choć w pracy psychopata może sprawiać wrażenie opanowanego, w rzeczywistości może kierować nim silne pragnienie zemsty – zwłaszcza gdy poczuje, że jego interesy zostały zagrożone. A kiedy psychopata odpuszcza? Wtedy, gdy manipulowanie i wykorzystywanie innych przestaje mu się opłacać lub gdy jego cele zostaną osiągnięte.

Czego boi się psychopata?

Psychopaci nie odczuwają strachu tak jak inni ludzie. Boją się natomiast utraty kontroli i władzy nad sytuacją lub drugim człowiekiem. Obawiają się nie tyle utraty twarzy (mogą nie być w stanie postrzegać napiętnowania ze strony otoczenia jako karę, a jedynie jako dowód, że inni, czyli gorsi i mniej inteligentni, nie są w stanie ich właściwie ocenić), co utraty realnych korzyści – władzy, decyzyjności, swobody działania, przedmiotów, majątku itp.

– Badania [Pospieszyl, Żabczyńska (1981) Psychologia dziecka niedostosowanego społecznie. Warszawa: Wydawnictwo PWN] wskazują na znaczenie kary finansowej dla grupy osób z cechami psychopatycznymi. Opinia społeczna nie ma dla nich żadnego znaczenia lub jedynie poboczne – zaznacza psycholog Angelika Szymanek.

Czy psychopata może się zmienić dzięki terapii?

Pytanie dotyczące tego, czy psychopata może się zmienić dzięki terapii, dotyka złożonej natury tego zaburzenia i skuteczności oddziaływań psychologicznych. Niektórzy specjaliści wierzą, że odpowiednio dobrana terapia może przynieść ograniczoną, ale pozytywną zmianę w zachowaniu.

– To bardzo trudne i rzadkie. Psychopatia jest powiązana z głęboko zakorzenionym stylem funkcjonowania – obejmującym brak empatii, emocjonalny chłód, skłonność do manipulacji i brak wyrzutów sumienia. Te cechy nie wynikają z chwilowego kryzysu czy traumatycznego doświadczenia, ale są stałym elementem osobowości. Terapia z osobą o psychopatycznych cechach osobowości bywa wyzwaniem, ponieważ psychopaci nie odczuwają cierpienia psychicznego w sposób, który skłaniałby ich do zmiany. Często nie przychodzą na terapię z własnej woli, a jeśli już – to raczej z powodów zewnętrznych (np. presja otoczenia, sądu, pracodawcy). Niektóre techniki terapii mogą pomóc takim osobom lepiej funkcjonować społecznie – np. kontrolować impulsywność czy agresję – ale „głęboka zmiana” w kierunku większej empatii czy moralności jest mało prawdopodobna, zwłaszcza jeśli mamy do czynienia z pełnoobjawową psychopatią – mówi psychoterapeutka i doradczyni zawodowa Patrycja Modzelewska.

Czytaj także: Jak sprawdzić osobowość zawodową?

Anna Rychlewicz

Absolwentka dziennikarstwa i zarządzania mediami. Postrzega świat przez pryzmat słów – zarówno tych pisanych, jak i mówionych. Słowo towarzyszy jej również na każdej zawodowej ścieżce – zajmuje się copywritingiem, redagowaniem oraz korektą tekstów. Pisze o rynku pracy i ubezpieczeniach. Jest autorką reportaży kryminalnych i scenariuszy podcastów true crime. Fascynują ją rozmowy z ludźmi i ich historie. Po godzinach poszerza horyzonty, prowadząc blog „Brzmi Znajomo”.