Rywalizacja w miejscu pracy

– Tam gdzie są cele, wyniki i odpowiedzialność, rywalizacja po prostu się pojawia. Próba jej całkowitego wyeliminowania najczęściej prowadzi nie do harmonii, ale do spadku energii i ambicji – wyjaśnia trener biznesu i coach menedżerski Wiktor Tokarski z Instytutu Szkoleń i Coachingu. Jak odróżnić zdrową rywalizację od współzawodnictwa wywołującego nadmierny stres i prowadzącego do wypalenia? Jak zarządzać rywalizacją w zespole? I wreszcie, jak sobie radzić, gdy rywalizacja w pracy zaczyna nas niszczyć?

Rywalizacja – co to?

Potrzeba rywalizacji pojawia się już u małych dzieci i rozwija w okresie dojrzewania, wraz z kształtowaniem się umiejętności abstrakcyjnego myślenia i pojawieniem się potrzeby samodzielności. Z ewolucyjnego punktu widzenia rywalizacja o ograniczone zasoby (pożywienie, terytorium, partnerów) jest jedną z ważnych strategii przetrwania występującą powszechnie w przyrodzie. Z psychologicznego i antropologicznego punktu widzenia natomiast rywalizację można uznać za wzór kulturowy.

Oznacza to, że skłonność do rywalizacji jest kształtowana w procesie socjalizacji jednostki pod wpływem wzorów kulturowych, których człowiek doświadcza w rodzinie, szkole, grupie rówieśniczej, zakładzie pracy [...]. Ruth Benedict (1999), Dariusz Doliński (1998) dostarczyli dowodów, że ludzie przynależni do różnych kręgów kulturowych różnią się od siebie pod względem zachowań rywalizacyjnych – wyjaśnia dr hab. Jarosław Bąbka¹.

Dzieci rywalizują np. o uwagę rodziców, uznanie w oczach rówieśników. Młodzież o dostanie się do dobrej szkoły, sympatie czy o możliwość decydowania o sobie i niezależność względem rodziców. Umiejętność rywalizacji kształtowana w czasie dorastania wykorzystywana jest w życiu dorosłym w bardzo wieku kontekstach, począwszy o współzawodnictwo o partnera / partnerkę, zdobycie dobrej pracy w procesie rekrutacji, współzawodnictwo na polu zawodowym i szerzej, gospodarczym, po kształtowanie prawa i ustrojów państw i podejmowanie ważnych decyzji społecznych (np. na rywalizacji kandydatów i partii oparte są wybory demokratyczne).

Rywalizacja dostarcza nam rozrywki (sport, gry społeczne, zabawy towarzyskie itp.), przyczynia się do rozwoju, a często także nadaje sens ludzkim przedsięwzięciom. Trudno wyobrazić sobie świat bez współzawodnictwa, a przynajmniej można się spodziewać, że byłoby to miejsce dość nudne.

Jednym z miejsc, w którym mechanizmy rywalizacji są szczególnie widoczne, są zakłady pracy. Jak wygląda współzawodnictwo w pracy i czy zawsze jesteśmy go świadomi?

Rywalizacja w pracy – przykłady

W każdym miejscu pracy jest ograniczona liczba kierowniczych stanowisk, ograniczona pula nagród na najlepszych pracowników, ograniczone zasoby finansowe różnicujące wysokość pensji, ograniczona liczba najlepszych gabinetów czy stanowisk pracy, ograniczona liczba takich, a nie innych najlepszych narzędzi, szkoleń czy benefitów. Nie dziwi zatem, że pracownicy rywalizują o nie, starając się poprawić swoją sytuację, rozwijać zawodowo i osiągać osobiste cele (awans, podwyżka, prestiżowe zadania, uznanie w oczach szefa), wybijając się na tle współpracowników.

Czy rywalizacja jest dobra?

W przywołanej publikacji dr hab. Jarosława Bąbki² czytamy:

Badacze nie kwestionują znaczenia rywalizacji, która mobilizuje do działania, sprzyja rozwojowi cywilizacyjnemu, uczy wytrwałości i wiary w siebie, sprzyja konkurencyjności wielu usług i produktów na rynku [...].

Jednocześnie pedagog wskazuje na negatywne aspekty rywalizacji, takie jak:

• obniżenie kreatywności,
• zakłócenia w komunikacji,
• nieufność,
• wrogość,
• neurotyczne pożądanie władzy,
• manipulacje ludźmi,
• nadmierny stres,
• mobbing,
• wypalenie zawodowe,
• zanik zachowań altruistycznych i empatii,
• niski poziom nadziei, optymizmu,
• niskie poczucie własnej wartości, 
• gorsza kondycja psychofizyczna³.

W kontekście pracy w zespole zwykle podkreśla się rolę współpracy, pomocy i motywowania innych do działania. Czy rywalizacja z kolegami i koleżankami w pracy nie stoi w sprzeczności z budowaniem ducha zespołu? Współpraca to ładnie brzmiące hasło, nie mające wiele wspólnego z rzeczywistością? Jak przekonuje coach biznesowy Wiktor Tokarski, rywalizacja jest nie tylko nieodłącznym elementem pracy, ale jest także niezwykle ważna chociażby z punktu widzenia efektów pracy i rozwoju zawodowego.

Zdrowa rywalizacja w pracy – trener biznesu radzi

Niezdrowa rywalizacja w pracy

Wiemy już, że w pracy nie zawsze mamy do czynienia ze zdrowym współzawodnictwem. Niestety do rzadkości nie należy także niezdrowa rywalizacja w środowisku pracy. Jeśli na siłę ktoś próbuje udowodnić swoją wyższość, szuka okazji, by dopiec innym i pokazać, że jest lepszy, to jest to przykład destrukcyjnego współzawodnictwa. Taka osoba bardziej skupia się na własnej korzyści, materialnej lub wizerunkowej, a nie na tym, co można osiągnąć wspólnymi siłami.

Niezdrowa rywalizacja w miejscu pracy de facto prowadzi do rozpadu zespołu, co z kolei bardzo utrudnia realizację zadań wymagających współpracy i wzajemnej pomocy. Osoby o silnej potrzebie rywalizacji mogą nie mieć poczucia przynależności do zespołu, a ich agresywna czy roszczeniowa postawa może sprawiać, że inne osoby, nie chcąc być wykorzystywane, zaczynają reagować analogicznie: za wrogość odpłacają się wrogością, za brak zaufania – brakiem zaufania.

• Nadmierne współzawodnictwo a atmosfera w zespole

Jeśli taka sytuacja trwa jakiś czas i nie zostanie w porę opanowana, zespół zamienia się w grupę pracujących obok siebie osób, którym bardzo trudno jest szybko i efektywnie zrealizować wspólny cel. W otoczeniu nadmiernej rywalizacji pracownicy zaczynają mieć nieustanne poczucie zagrożenia i potrzebę zachowania czujności. W takim środowisku w pierwszej kolejności spodziewają się raczej podstępu i ataku niż życzliwości i chęci współpracy na rzecz wspólnego dobra. Zmienia się także sposób odnoszenia do siebie: mogą się pojawiać agresywne słowa czy nawet zachowania, kłamstwa, oczernianie innych, mobbing. Atmosfera w pracy staje się bardzo trudna, a każdy dzień powoduje ogromne zmęczenie psychiczne.

Warto podkreślić, że dużo osób nie czuje się dobrze w tak zwanym wyścigu szczurów. Jeśli rywalizacja w firmie staje się nie do zniesienia i przybiera bardzo niezdrowe formy, wielu pracowników decyduje się na złożenie wypowiedzenia. Można w ten sposób stracić wartościowego specjalistę, który w normalnej, zdrowej atmosferze rozwinąłby skrzydła, jednak sytuacja w firmie sprawiła, że wolał zrezygnować z pracy. Rolą pracowników HR i managerów jest przeciwdziałanie takim sytuacjom i zadbanie o równowagę między rywalizacją a współpracą.

Jak wspierać zdrową rywalizację w pracy

Przełożony powinien ustalać reguły pracy zespołu. Na co w szczególności zwrócić uwagę i jak wspierać pozytywne postawy w czasie pracy zespołu?

• Sprawiedliwe traktowanie pracowników

Już w latach 60. ubiegłego wieku amerykański psycholog John Stacey Adams zauważył, że na efektywność pracy i rozwój firmy w szerokim kontekście ogromne znaczenie ma tzw. poczucie sprawiedliwości u zatrudnionych osób. Pracownicy, którzy mają poczucie, że są sprawiedliwie wynagradzani i traktowani, są bardziej zmotywowani, zadowoleni i w konsekwencji pracują wydajniej.

Sprawiedliwe traktowanie nie oznacza jedynie równych płac na tym samym lub równorzędnym stanowisku, choć ten aspekt jest oczywiście niezwykle ważny. Ważne jest również to, by przełożony nie faworyzował części pracowników np. przydzielając im korzystniejsze grafiki, dając dostęp do szkoleń lub innych benefitów, wyłącznie na podstawie osobistych preferencji. Jednym z najbezpieczniejszych rozwiązań jest wprowadzenie przejrzystego systemu nagród i premii, w których pracownicy zostają nagradzani według zasług, a nie zgodnie z subiektywną opinią jednej osoby.

W sprawiedliwym traktowaniu ważne są jednak także codzienne zachowania i język. Jeśli przełożony zwraca się poufale do kilku osób, a do innych mówi po nazwisku i buduje dystans za pomocą bardziej formalnych zwrotów, jeśli części osób przydziela bardziej atrakcyjne lub łatwe zadania, a innym te żmudne i monotonne, wówczas niektórzy mogą mieć poczucie niesprawiedliwego traktowania. Budowanie właściwych relacji w zespole wymaga wyczucia i uwzględnienia psychologicznych aspektów współpracy.

• Transparentność działań

Z poczuciem sprawiedliwości nieodłącznie wiąże się transparentność – zarówno raportowania, jak i oceny pracy. Warto wypracować dobre praktyki w zespole, zgodnie z którymi jego członkowie raportują, co wykonują, z jakich zasobów korzystają, co osiągnęli itp. (zależnie od potrzeb wynikających ze stanowiska czy typu pracy). W ten sposób zminimalizuje się ryzyko sytuacji, w której ktoś będzie przypisywał sobie pracę i sukcesy innej osoby lub przerzucał na kogoś winę za swoje błędy.

Czytaj także: Współpracownik przypisuje sobie moje sukcesy – jak reagować? 

Z drugiej strony transparentny powinien być również system ocen i przyznawania premii, nagród czy awansów. Tym, co często podcina skrzydła pracownikom i hamuje ich ambicje jest przekonanie, że konkursy na stanowiska „i tak są ustawione", awans dostaje zawsze znajomy czy siostrzeniec kogoś z zarządu, a o premię nie ma co się starać, bo i tak „nie wiadomo, od czego ona zależy". Brak jasności w kwestii tego, co jest nagradzane, przekonanie o nepotyzmie i niesprawiedliwości prowadzą albo do bierności i wypalenia, albo niezdrowej rywalizacji i chęci wybicia się kosztem innych. Obie ścieżki są równie negatywne dla współpracy w zespole.

• Wyznaczanie wspólnych celów w zespole

Nawet jeśli każda osoba wykonuje zupełnie inną pracę samodzielnie i spotyka się ze współpracownikami dopiero na koniec procesu czy projektu, manager powinien podkreślać znaczenie realizacji tego samego celu. To ważne, by pracownicy mieli świadomość, jak ich indywidualne osiągnięcia wpisują się w szerszy kontekst pracy zespołowej.

Brak zrozumienia wspólnego celu może prowadzić do nadmiernej izolacji, budować dystans i prowadzić do konfliktów np. o narzędzia czy zasoby. Nie mając na uwadze wspólnego celu, pracownicy będą też mniej chętni pomagać czy wspierać współpracowników. Ponieważ koncentrują się wyłącznie na swoich zadaniach, mogą przyjąć postawę „radź sobie sam, mi nikt nie pomaga". Takie założenie z kolei ani nie wspiera umiejętności współpracy, ani doskonalenia indywidualnych kompetencji.

Jak temu zaradzić? Jednym ze sposobów jest wyznaczanie długofalowych celów dla zespołu np. miesięcznych czy kwartalnych, a także regularne spotkania, w czasie których członkowie zespołu opowiadają o „swoim kawałku" pracy.

• Regularny feedback

Nie wystarczy raz wyznaczyć cele i reguły gry, „odklepać" mowę motywacyjną, a potem zapomnieć o sprawie na pół roku. Jeśli manager chce, by w jego zespole panowała atmosfera konstruktywnej współpracy, a naturalna rywalizacja była wspierana, ale nie przybierała nadmiernych form, powinien zadbać o regularny feedback. Innymi słowy, warto na bieżąco oceniać postępy pracy, wskazywać na to, co jest pozytywne oraz wskazywać, co wymaga poprawy. Często stosowaną zasadą zarządzania jest: „chwal publicznie, krytykuj w cztery oczy". W ten sposób wspierany jest duch zespołu oraz nikt nie czuje się poniżany na forum firmy.

Czytaj także: Introwertyk w pracy – porady, jak zbudować relacje

• Integracja zespołu

Zgrany zespół to nie tylko realizacja wspólnych zadań zawodowych. W tworzeniu atmosfery współpracy i życzliwości pomagają również spotkania i inicjatywy integracyjne. Szczególnie skuteczne w tym aspekcie są zawody sportowe, a także wspólna działalność dobroczynna. Inne popularne pomysły to spotkania w knajpce / restauracji, wyjazdy integracyjne lub integracyjno-szkoleniowe. Integracją może być też zwyczaj wspólnego jedzenia lunchu czy choćby rytuał porannej kawy/herbaty. Wszelkiego rodzaju sytuacje, w których współpracownicy spotykają się nie po to, by pracować, ale żeby się lepiej poznać, pomagają w tworzeniu trwalszych więzi między nimi i lepszym zrozumieniu siebie nawzajem.

Warto przy tym jednak zachować rozsądek i nie oceniać kogoś źle dlatego, że nie ma ochoty na wspólne wyjście po pracy. Współpracownicy nie muszą się przyjaźnić – w istocie wiele osób woli zachować czysto służbowe relacje w pracy. Kluczowe jest to, by pracownicy się wzajemnie szanowali, byli otwarci na współpracę i uczenie się od siebie nawzajem.

Rywalizacja z AI

Zarządzanie rywalizacją w zespole zyskuje nowe znaczenie w obliczu rozwoju zaawansowanych technologii. Nie ma wątpliwości, że rosnąca automatyzacja w produkcji i wielu innych branżach, a także błyskawiczny rozwój sztucznej inteligencji doprowadzi do mniejszego zapotrzebowania na pracę ludzi. Wielu ekspertów i futurystów przewiduje, że przyszłość maluje się w barwach zwolnień, zmiany kwalifikacji i modyfikacji licznych zawodów. W tym kontekście rywalizacja o zachowanie pracy czy pozostanie na rynku może okazać się szczególnie ostra. Czy w przyszłości czeka nas nie tylko rywalizacja z konkurentami na rynku pracy, ale też rywalizacja z AI o nasze stanowisko?

Niezależnie od tego, jak zmieniają się metody i warunki pracy w naszej branży, warto pamiętać o tym, że produkty technologii to narzędzia – a narzędzia można wykorzystać dla własnej korzyści. Być może zamiast poddawać się obawie przed rywalizacją z technologią w naszej branży czy na naszym stanowisku lepiej już teraz zacząć szukać sposobów, by ją wykorzystywać. Bez wątpienia im szybciej przyzwyczaimy się do ciągłej nauki i oswoimy z technologią, tym nasza pozycja na rynku pracy będzie lepsza.

Zmniejszyć obawy związane z technologią mogą pomóc także konsultacje z doradcą zawodowym lub coachem pracy. Specjalista może podpowiedzieć, na jakie kompetencje przyszłości postawić, czego się nauczyć, jak poszerzyć swoje kwalifikacje, żeby pewniej czuć się na rynku pracy.

Czytaj także: Kreatywność a AI. Czy pracownicy branż kreatywnych mogą wkrótce stracić pracę?

Przypisy:

¹ Jarosław Bąbka, Młodzież wobec zjawiska rywalizacji we współczesnym świecie, s. 43, „Lubelski Rocznik Pedagogiczny", T. XXXX, z. 3 – 2021 [dostęp:20.01.2026], podkreślenie własne.

² Tamże, s. 46.

³ Tamże.