Wybrany przez pracodawcę system czasu pracy jest bardzo istotny przy planowaniu pracy pracownika. To, ile godzin i dni przepracujemy w miesiącu oraz kiedy przypadnie nasze wolne od służbowych obowiązków, ściśle określa Kodeks pracy.
Systemy czasu pracy – co to jest?
Do wyjaśnienia czym właściwie są systemy czasu pracy, przyda się pojęcie czasu pracy. Wedle Kodeksu pracy jest to: „czas, w którym pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy w zakładzie pracy lub w innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy”. W praktyce więc do czasu pracy wliczają się także przerwy i przestoje czy zorganizowane przez pracodawcę szkolenia. Normy czasu pracy określają maksymalną liczbę godzin, jaką pracownik może przepracować dobowo i w ciągu tygodnia.
System czasu pracy to swoisty zbiór tych norm. Określa, jak rozkłada się czas pracy w dniu, tygodniu, a także w obejmującym je okresie rozliczeniowym. Wybierając system, który będzie obowiązywał pracowników, pracodawca powinien optymalnie dostosować go do profilu swojego przedsiębiorstwa. Inny system będzie korzystny dla fabryki, której urządzenia stale działają, inny dla biura rachunkowego czy call center.
Systemy czasu pracy – Kodeks pracy
Wyróżniamy kilka systemów czasu pracy. Podstawowy system czasu pracy jest najpopularniejszy i zakłada maksymalnie 8-godzinny dobowy wymiar czasu pracy, a okres rozliczeniowy nie powinien przekraczać 4 miesięcy (w wyjątkowych sytuacjach 6 lub 12).
Kolejny – równoważny system czasu pracy – to praca w dłuższym niż podstawowy czas pracy dobowym wymiarze, ale nie większym niż 12 godzin. Okres rozliczeniowy, poza szczególnymi sytuacjami, powinien trwać maksymalnie miesiąc. Jeśli w któreś dni przepracujemy więcej niż 8 godzin, pracodawca powinien zrównoważyć nam to dniami wolnymi bądź skróceniem pracy w inne dni. Są jednak zawody, dla których równoważny czas pracy na dobę może być dłuższy niż 12 godzin, np. dla pracowników zakładowych straży pożarnych i zakładowych służb ratowniczych, przy dozorze urządzeń, pilnowaniu mienia lub ochronie osób.
Przerywany czas pracy możemy wyróżnić, gdy mamy 8-godzinny dzień pracy podzielony na dwie części, między którymi występuje jednak przerwa trwająca do 5 godzin.
System skróconego tygodnia pracy polega na wykonywaniu obowiązków służbowych przez mniej niż 5 dni w tygodniu. W tym systemie można pracować do 12 godzin na dobę, a okres rozliczeniowy wynosi miesiąc lub mniej. O zastosowanie tego systemu musi wystąpić pracownik, pracodawca nie ma możliwości narzucenia go podwładnym.
Jeśli pracujemy jedynie od piątku do niedzieli oraz w święta, to znaczy, że zostaliśmy zatrudnieni w oparciu o system pracy weekendowej. Podobnie jak skrócony system czasu pracy ten system może być stosowany wyłącznie na pisemny wniosek pracownika, a maksymalny czas pracy w ciągu doby wynosi 12 godzin przy rozliczeniu nie przekraczającym miesiąca.
Zadaniowy czas pracy z kolei sprawdzi się u pracodawców, którzy nie mają potrzeby określania, jak długo pracownik powinien przebywać na terenie zakładu. Warto jednak pamiętać, że i w tym systemie pracy muszą być przestrzegane normy dobowe i tygodniowe.
Ostatni z systemów, praca w ruchu ciągłym, to system stosowany w przypadku niemożliwej do wstrzymania technologii produkcji. Wydłuża pracę w tygodniu przeciętnie do 43 godzin i jednego dnia w 1 tygodniu, w 2 tygodniach lub w 3 tygodniach do 12 godzin, a okres rozliczeniowy nie może przekroczyć miesiąca. Brzmi zawile, ale w praktyce oznacza to, że jeśli na danym stanowisku są zatrudnione trzy osoby, to pracujemy na trzy ośmiogodzinne zmiany, a w ciągu jednej doby dwóch pracowników ma zmianę po 12 godzin, a trzeci korzysta z dnia wolnego.
Rozkład czasu pracy – charakterystyka
Rozkład czasu pracy precyzuje, jak podzieli się czas pracy w ciągu doby, tygodnia i całego okresu rozliczeniowego czyli najczęściej miesiąca. Rozkład o charakterze ogólnym to stałe, zawarte w regulaminie albo obwieszczeniu o systemie i rozkładzie czasu pracy normy, których należy trzymać się, planując pracę poszczególnych osób. Pracodawca przedstawia zatrudnionym także ich indywidualny wymiar i rozkład czasu pracy w formie harmonogramu na cały okres rozliczeniowy lub minimalnie na miesiąc. Taki grafik musi być zgodny z Kodeksem pracy, nie wolno przekraczać norm czasu pracy, co bywa trudne zwłaszcza w przypadku pracy zmianowej.
Rodzaje czasu pracy
Poza pracą, którą wykonujemy w ramach etatu, może zdarzyć się konieczność wypełniania naszych służbowych obowiązków niejako dodatkowo. Kodeks pracy ściśle definiuje i takie przypadki. Jeśli pracujemy w niedziele i święta, należy nam się odpowiednia rekompensata, czyli dzień wolny bądź dodatkowe wynagrodzenie. Warto dodać, że nie w każdym zawodzie praca w dni ustawowo wolne jest dozwolona.
Kolejny rodzaj czasu pracy to praca w porze nocnej, czyli między 21:00 a 7:00. Według art. 1518. Kodeksu pracy: „Pracownikowi wykonującemu pracę w porze nocnej przysługuje dodatek do wynagrodzenia za każdą godzinę pracy w porze nocnej w wysokości 20% stawki godzinowej wynikającej z minimalnego wynagrodzenia za pracę, ustalanego na podstawie odrębnych przepisów”.
Ostatni rodzaj to godziny nadliczbowe, czyli praca wykonywana ponad obowiązujące pracownika normy czasu pracy. Podobnie jak praca w niedziele i święta powinna być zrekompensowana dodatkowymi dniami wolnymi bądź wynagrodzeniem. Warto pamiętać, że ten rodzaj pracy także ma swoje limity – w jednym okresie rozliczeniowym to maksymalnie 48 godzin, a w ciągu roku nie więcej niż 150.
Godzin nadliczbowych nie można narzucić kobietom w ciąży, młodocianym i tymczasowym pracownikom, niepełnosprawnym oraz w przypadku prac w szkodliwych warunkach, a rodzice dzieci do 4 lat muszą wyrazić na nadgodziny zgodę.
