Pracownik księgowości wykrywa mocno „kreatywne” działania przełożonych w kwestii firmowych rozliczeń, na światło dzienne wychodzą informacje o korupcji lub mobbingu w organizacji. To kontekst, w którym może pojawić się whistleblowing. Co to jest i jaką rolę odgrywa w przeciwdziałaniu nadużyciom?
Whistleblowing: definicja
Wg jednej z najpopularniejszych definicji tego pojęcia opracowanej przez Jabet Near i Marici Miceli whistleblowing to „ujawnienie przez obecnych lub byłych członków organizacji nielegalnych, niemoralnych lub niedopuszczalnych praktyk prowadzonych pod nadzorem/kontrolą ich pracodawców, osobom lub organizacjom, które są w stanie przedsięwziąć działania” (źródło: J. P. Near, M. P. Miceli, Organizational Dissidence: The Case of Whistleblowing, „Journal of Business Ethics” 4/1985).
Whistleblowing po polsku tłumaczy się jako raportowanie o nieprawidłowościach, zgłaszanie czy sygnalizowanie nadużyć. Osoba, która owe problemy ujawnia, co warto podkreślić, dobrowolnie, nazywana jest whistleblowerem lub sygnalistą.
System whistleblowingu pozwala zarządzać ryzykiem nadużyć finansowych i innych. Dzięki wczesnemu informowaniu pracodawca może je zidentyfikować na początkowym etapie, przeciwdziałać i dzięki temu zmniejszyć potencjalne straty.
Historia whistleblowingu
Whistleblowing to termin znany od kilkudziesięciu lat. W 1971 r. Ralph Nader, amerykański prawnik i konsumencki aktywista, apelował o dmuchanie w gwizdek –„blow the whistle” – w przypadkach zauważenia korporacyjnych skandali. Dlaczego właśnie gwizdanie za pomocą gwizdka? W ten sposób policjanci alarmowali o niebezpieczeństwie.
Typy whistleblowingu
Możemy wyróżnić whistleblowing wewnętrzny i zewnętrzny. W pierwszym przypadku nadużycia raportowane są przełożonemu czy innej wskazanej osobie w organizacji. Najczęściej zgodnie z przyjętymi procedurami. Zewnętrzny whistleblowing to natomiast ujawnianie nadużyć podmiotom zewnętrznym. Mogą to być organy państwowe czy media, które nagłośnią problem.
Np. w bankowości oba rodzaje są ujęte w ustawie Prawo bankowe. Zgodnie z nią każdy bank powinien mieć system zarządzania obejmujący: procedury anonimowego zgłaszania wskazanemu członkowi zarządu, a w szczególnych przypadkach – radzie nadzorczej banku, naruszeń prawa oraz obowiązujących w banku procedur i standardów etycznych. W ramach procedur (...) bank zapewnia pracownikom, którzy zgłaszają naruszenia, ochronę co najmniej przed działaniami o charakterze represyjnym, dyskryminacją lub innymi rodzajami niesprawiedliwego traktowania (art. 9. ust. 2a-2b).
Whistleblowing: etyka
Whistleblowing może wydawać się praktyką dyskusyjną pod względem etycznym. W polskiej kulturze skarżenie się, zgłaszanie czyichś błędów, kojarzy się jednoznacznie źle. Nikt przecież nie chce, by przylgnęła do niego niechlubna łatka donosiciela w pracy. Osoba, która ujawni na zewnątrz nadużycia, może być przecież posądzona o nielojalność, brak solidarności z innymi pracownikami czy działania wymierzone w dobre imię firmy.
Warto jednak zauważyć, jak wielką rolę odgrywa etyka w biznesie. Skuteczny wewnętrzny system wykrywania nieprawidłowości na wczesnym etapie pozwala uniknąć strat, chroni wizerunek firmy. Promowanie kultury organizacyjnej, w której dużą wagę przywiązuje się do uczciwości, przestrzegania prawa, moralności, pozwala pracownikom w większym stopniu identyfikować się z firmą, daje poczucie wpływu na jej przyszłość i wzmacnia lojalność wobec firmy.
