Czy pracoholik to idealny pracownik? Wręcz przeciwnie. Pracoholizm to zaburzenie, które tylko na pierwszy rzut oka może wydawać się „nieszkodliwe" lub wręcz „korzystne" dla firmy i samego pracownika. Pracoholicy płacą za nie bardzo wysoką cenę. Na zewnątrz widać bowiem ich zaangażowanie, a wewnątrz mogą przeżywać koszmar, który powtarza się każdego dnia, bez przerwy. Czego doświadcza pracoholik? – Chroniczny niepokój, gdy nie ma się nic do zrobienia, trudność z odpoczywaniem bez poczucia winy, myśli natrętnie wracające do zadań zawodowych w czasie wolnym, drażliwość, gdy praca jest ograniczona z zewnątrz – wymienia Jan Brzezicki, psychoterapeuta Kliniki PsychoMedic.pl. Specjalista specjalnie dla Praca.pl opracował Psychotest – Czy jestem pracoholikiem? Wykonaj test i dowiedz się, jakie objawy powinny Cię zaalarmować. Sprawdź także, jaki jest związek między pracoholizmem a ADHD.
Spis treści
- Co to jest pracoholizm?
- Pułapki pracoholizmu – psycholog radzi
- Pracoholizm – przyczyny
- Pracoholizm – objawy
- Czy jestem pracoholikiem? Test autodiagnozy
- Fazy pracoholizmu
- Do czego prowadzi pracoholizm?
- Jak leczyć pracoholizm?
- Pracoholizm – jak go uniknąć?
- Jak pomóc pracoholikowi?
- Prcoholizm – Najczęściej zadawane pytania
Co to jest pracoholizm?
Coraz bardziej powszechny we współczesnym świecie pracoholizm nie jest jednak żadną nowością. Po raz pierwszy termin ten został użyty w latach 60. XX wieku przez psychologa Wayne’a Oatesa dla określenia osób, dla których praca stała się najważniejszą wartością życiową. Oates opisał pracoholizm jako: „bardzo silną, niekontrolowaną potrzebę pracowania, znacząco zakłócającą psychospołeczne funkcjonowanie jednostki, poziom jej satysfakcji z życia oraz stan jej zdrowia”. Co ciekawe, pracoholizm uznano wówczas za jedyne społecznie akceptowane uzależnienie. Jednocześnie nietrudno zauważyć, że definicja pracoholizmu powstała na podobieństwo alkoholizmu, a wszystko po to, by podkreślić negatywny wymiar tego zjawiska.
Dziś pracoholizm zaliczany jest do grupy zaburzeń behawioralnych i stawiany obok wspomnianego alkoholizmu czy chociażby zakupoholizmu. Pracoholizm polega na obsesyjnym stosunku do pracy i poczuciu wewnętrznego przymusu jej wykonywania. Pracoholik stawia pracę ponad inne aspekty życia, ale zarazem traci kontrolę nad swoim życiem zawodowym.
Czytaj także: Jak sprawdzić osobowość zawodową?
-
Kto najczęściej wpada w pracoholizm?
Pracoholizm może dotknąć każdego, niemniej specjaliści wskazują na pewne cechy i okoliczności, które zwiększają ryzyko wystąpienia pracoholizmu. Wymienia się m.in. perfekcjonizm, wygórowane ambicje, skłonności do zachowań obsesyjno-kompulsywnych, zaburzenia narcystyczne oraz silną potrzebę rywalizacji.
Pułapki pracoholizmu – psycholog radzi
Praca.pl: Czym jest pracoholizm z psychologicznego czy medycznego punktu widzenia?
Jan Brzezicki, psychoterapeuta Kliniki PsychoMedic: Pracoholizm to wzorzec zachowania, w którym praca przestaje być tylko aktywnością zawodową, a staje się głównym sposobem regulowania emocji i poczucia własnej wartości. W klasyfikacjach medycznych nie jest jeszcze formalnie wyodrębniony jako samodzielna jednostka diagnostyczna, tak jak uzależnienia od substancji, ale coraz częściej opisuje się go w kategoriach uzależnień behawioralnych, obok np. uzależnienia od hazardu czy internetu. Wspólny mechanizm to kompulsywność: osoba nie pracuje dlatego, że tego chce, tylko dlatego, że nie potrafi przestać, a próby ograniczenia pracy wywołują silny niepokój.
Z punktu widzenia psychodynamicznego pracoholizm bardzo często pełni funkcję obronną. Pozwala uciec od trudnych emocji, takich jak lęk, samotność czy poczucie pustki, które w innych sferach życia byłyby trudne do zniesienia. Praca daje namiastkę kontroli tam, gdzie inne obszary życia mogą wydawać się chaotyczne lub zagrażające.
Jak zachowuje się pracoholik w pracy?
W pracy pracoholik zwykle przyjmuje więcej obowiązków niż jest w stanie realnie udźwignąć, ma trudność z delegowaniem zadań i często zostaje po godzinach, nawet gdy nie jest to konieczne. Charakterystyczne jest też sprawdzanie maila i wiadomości służbowych poza godzinami pracy, w weekendy i na urlopie, oraz poczucie winy, gdy tego nie robi.
A po godzinach? Jak pracoholizm odbija się na życiu rodzinnym?
W życiu prywatnym praca zaczyna wypierać inne relacje i aktywności. Czas z rodziną i przyjaciółmi staje się czymś, co „trzeba" zmieścić między obowiązkami zawodowymi, a nie czymś, co ma samoistną wartość. Paradoksalnie osoby te często deklarują, że pracują właśnie dla rodziny, a jednocześnie to ich najbliżsi płacą największą cenę tego wzorca, ponoszą koszt w postaci nieobecności i wycofania emocjonalnego. Z czasem prowadzi to do narastającej samotności, zarówno w związku, jak i poza nim, bo relacje utrzymywane kosztem obecności stopniowo tracą głębię.
Jakie są psychiczne objawy i mechanizmy pracoholizmu? Co może świadczyć o tym, że jestem pracoholikiem?
Do najczęstszych objawów pracoholizmu należą:
- chroniczny niepokój, gdy nie ma się nic „do zrobienia",
- trudność z odpoczywaniem bez poczucia winy,
- myśli natrętnie wracające do zadań zawodowych w czasie wolnym,
- drażliwość, gdy praca jest ograniczona z zewnątrz.
Z czasem pojawia się wypalenie, obniżony nastrój, a czasem objawy depresyjne czy lękowe, które ujawniają się dopiero, gdy tempo pracy zostaje przerwane.
Za tymi objawami stoją zwykle głębsze mechanizmy, które warto rozróżnić:
- Niska samoocena. Dla wielu osób praca jest jedynym obszarem, w którym czują się kompetentne i wartościowe. Osiągnięcia zawodowe stają się substytutem poczucia własnej wartości, którego brakuje im w innych sferach życia.
- Perfekcjonizm i potrzeba kontroli. Praca daje wymierne, policzalne rezultaty, w przeciwieństwie do relacji czy życia emocjonalnego, które trudno „wykonać dobrze". To sprawia, że osoby o silnej potrzebie kontroli chętniej inwestują energię tam, gdzie efekt zależy wyłącznie od nich.
- Rywalizacja. U części osób pracoholizm ma korzenie we wczesnych relacjach, na przykład w rywalizacji rodzeństwa czy potrzebie zasłużenia na uznanie rodziców przez osiągnięcia. W dorosłości praca staje się areną, na której wciąż trzeba udowadniać własną wartość, sobie i innym.
- Lęk przed brakiem, nie chciwość. Intensywna praca bywa mylona z chciwością, ale częściej napędza ją głęboki lęk przed niedostatkiem niż żądza zysku. Bezpieczeństwo finansowe staje się wtedy namiastką bezpieczeństwa emocjonalnego, którego brakowało we wcześniejszych etapach życia.
- Zaburzenia osobowości. Pracoholizm szczególnie często współwystępuje z cechami osobowości obsesyjno-kompulsyjnej, czyli sztywnością, perfekcjonizmem i potrzebą kontroli, oraz z cechami narcystycznymi, gdzie praca służy budowaniu i podtrzymywaniu podziwu innych. To nie znaczy, że każdy pracoholik ma zaburzenie osobowości, ale u części osób te cechy współistnieją i wzajemnie się wzmacniają.
Jak odróżnić pasję do pracy od pracoholizmu? Co powinno nas zaalarmować?
Kluczowa różnica leży nie w liczbie przepracowanych godzin, tylko w jakości relacji z pracą. Pasja daje energię i pozostawia miejsce na inne obszary życia, a osoba potrafi odpocząć bez poczucia winy. Pracoholizm ma charakter przymusowy: praca odbywa się kosztem zdrowia, relacji i odpoczynku, a próba jej ograniczenia wywołuje silny dyskomfort.
Sygnałami alarmowymi pracoholizmu są:
- zaniedbywanie snu i zdrowia na rzecz pracy,
- unikanie urlopów lub niemożność ich „wyłączenia",
- narastające konflikty w bliskich relacjach,
- poczucie, że tylko praca daje poczucie wartości.
Czy istnieje związek między pracoholizmem a ADHD?
Coraz więcej obserwacji klinicznych wskazuje na taki związek, choć to obszar wciąż słabo zbadany. Osoby z ADHD mogą „zanurzać się" w pracy jako formę hiperfokusu, dającą chwilową ulgę od trudności z organizacją uwagi w innych obszarach życia. Praca, zwłaszcza dająca szybkie efekty, może działać niemal jak substytut regulacji dopaminowej, której brakuje im w codziennym funkcjonowaniu.
Czytaj także: ADHD a praca – czy trudno znaleźć zatrudnienie? Gdzie szukać pracy?
Jak samemu wyjść z pracoholizmu?
Pierwszym krokiem jest uczciwe przyjrzenie się temu, jaką funkcję pełni praca poza samym zarabianiem: czego unikam, gdy pracuję bez końca? Pomocne bywa wprowadzenie sztywnych granic czasowych i trzymanie się ich nawet wtedy, gdy pojawia się wewnętrzny opór. Ważne jest też świadome budowanie innych źródeł poczucia własnej wartości, niezwiązanych z osiągnięciami zawodowymi.
Jeśli mimo prób ograniczenia pracy niepokój jest bardzo silny, a próby zmian kończą się niepowodzeniem, warto rozważyć konsultację z psychologiem lub psychoterapeutą. Pracoholizm rzadko jest tylko kwestią złej organizacji czasu, zwykle ma głębsze, emocjonalne podłoże.
Jak pomóc innej osobie, która doświadcza pracoholizmu, np. członkowi rodziny?
Warto zacząć od rozmowy prowadzonej z troską, nie z krytyką. Komunikaty typu „za dużo pracujesz" łatwo odbierane są jako atak. Lepiej mówić z perspektywy własnych uczuć, na przykład, że brakuje nam wspólnego czasu, niż oceniać zachowanie drugiej osoby.
Pomocne jest też docenianie tej osoby poza kontekstem zawodowym, tak by czuła, że jej wartość nie zależy wyłącznie od efektywności w pracy. Nie da się jednak nikogo „wyleczyć" na siłę: można zaoferować wsparcie i zachęcić do pomocy specjalisty, ale decyzja o zmianie musi wyjść od samej osoby.
Pracoholizm – przyczyny
Pracoholizm staje się coraz bardziej powszechnym zjawiskiem w Polsce. Szacuje się, że nawet około 15 proc. społeczeństwa może być uzależnionych od swojej pracy. Jednocześnie nie jest możliwe wskazanie jednej przyczyny pracoholizmu.
Specjaliści zwracają przede wszystkim uwagę na pewne cechy osobowości, które sprawiają, że dana osoba może mieć większe tendencje do popadnięcia w pracoholizm. Na czele takich cech wyróżnia się perfekcjonizm, wysokie ambicje czy wysoką determinację do realizacji celów za wszelką cenę. W pracoholizm częściej popadają także narcyzi oraz osoby, które mają skłonności do zachowań obsesyjno-kompulsywnych.
Wśród przyczyn pracoholizmu należy także wymienić kulturę pracy, zgodnie z którą kładzie się ogromny nacisk na wyrabianie norm i realizację wyśrubowanych celów, a od pracowników wymaga się poświęcenia, nawet kosztem życia prywatnego. Pracoholizm bywa jednak także formą ucieczki od życia codziennego i jego problemów.
Pracoholizm pozwala uciec od trudnych emocji, takich jak lęk, samotność czy poczucie pustki, które w innych sferach życia byłyby trudne do zniesienia.
psychoterapeuta Jan Brzezicki
Pracoholizm – objawy
Pracoholizm jest zaburzeniem behawioralnym, które może dotknąć każdego, bez względu na wiek, zajmowane stanowisko czy rodzaj wykonywanego zawodu. Co więcej, osoby uzależnione od pracy często przez długi czas nie zdają sobie z niego sprawy, a czasami postrzegają nieustanną pracę jako zaletę.
Po czym poznać pracoholizm? Pomocnym narzędziem może okazać się tutaj test na pracoholizm, który ułatwi rozpoznanie pierwszych objawów uzależnienia.
Częste objawy pracoholizmu:
-
obsesyjna potrzeba wykonywania pracy,
-
przyjmowanie na siebie coraz większej ilość obowiązków zawodowych,
-
zatracenie równowagi pomiędzy pracą a innymi aspektami życia codziennego,
-
wyolbrzymianie problemów w pracy,
-
brak umiejętności oceny, ile czasu poświęcono na wykonywanie obowiązków służbowych,
-
dążenie do nadmiernej perfekcji i ciągły brak zadowolenia z efektów swojej pracy,
-
chęć wykonywania wszystkich zadań samodzielnie, trudność z delegowaniem zadań,
-
stała praca po godzinach, nawet gdy nie ma takiej potrzeby,
-
konieczność przerwania pracy powoduje dyskomfort psychiczny, a nawet fizyczny,
-
nadmierna ambicja bycia najlepszym i nieradzenie sobie z porażkami,
-
wynoszenie pracy na piedestał, umniejszanie innych aspektów życia,
-
brak czasu dla rodziny i przyjaciół,
- trudności w skoncentrowaniu myśli i rozmowie na tematy niezwiązane z pracą.
Charakterystyczne jest sprawdzanie maila i wiadomości służbowych poza godzinami pracy, w weekendy i na urlopie, oraz poczucie winy, gdy tego nie robi.
psychoterapeuta Jan Brzezicki
Fazy pracoholizmu
Jak przebiegają fazy zaburzenia? Pracoholizm często zaczyna się od nadmiernego perfekcjonizmu i coraz większych trudności z delegowaniem zadań lub dzieleniem się pracą.
W pierwszej fazie pracownik często ma także rosnące pragnienie bycia docenionym. Chce chwalić się wynikami swojej pracy i przeznacza na nią całą swoją energię. Coraz większe zaangażowanie w pracę sprawia jednak, że zaczyna brakować czasu na aktywności pozazawodowe, które dotychczas były ważne, ale nie są absolutnie niezbędne do codziennego funkcjonowania. Przede wszystkim ograniczeniu ulegają pozasłużbowe kontakty międzyludzkie, następuje pogorszenie relacji z członkami rodziny, znajomymi. Bardzo często już na tym etapie pojawiają się też stany lękowe oraz symptomy psychosomatyczne sygnalizujące napięcie np. bóle głowy.
W drugiej fazie pracoholizmu pogłębia się separacja od otoczenia i wyłączenie z pozazawodowego życia społecznego. Pojawiają się objawy somatyczne uzależnienia od pracy, takie jak problemy ze snem, agresja, obniżone samopoczucie, nieumiejętność pracy w grupie czy problemy z koncentracją. Pracoholik często zaczyna też odczuwać niechęć do współpracowników, mimo że wcześniej miał z nimi dobre lub neutralne relacje.
Trzecia faza pracoholizmu objawia się często silnymi stanami lękowymi. Osoba uzależniona od pracy zaczyna w końcu sama zauważać pewne niepokojące sygnały, które wynikają z wycieńczenia organizmu. Na zaawansowanym etapie pracoholik często podejmuje próby ograniczenia czasu poświęconego na pracę, ale może nie być już w stanie samodzielnie zmienić nawyków. Etap ten bardzo często jest próbą dla bliskich uzależnionego. Wszystko to prowadzi do tak zwanej fazy chronicznej, która charakteryzuje się małą ilością snu i coraz mniejszą ilością spożywanych pokarmów, co może prowadzić do skrajnego wycieńczenia fizycznego i psychicznego.
Do czego prowadzi pracoholizm?
Wbrew pozorom pracoholizm wcale nie prowadzi do większej efektywności pracownika. Choć ten stara się wykonywać swoje obowiązki jak najlepiej, poświęca im coraz więcej czasu i pożytkuje na nie całą swoją energię, jednocześnie jest coraz bardziej wycieńczony psychicznie i fizycznie. Pracoholik ma obniżone samopoczucie, a wraz z rozwojem zaburzenia zaczyna odczuwać problemy z koncentracją, uniemożliwiające owocną pracę i sprawiające, że osoba uzależniona przestaje radzić sobie z nagromadzeniem obowiązków służbowych. Jednocześnie czuje potrzebę, by dalej brać na swoje barki więcej, niż jest w stanie udźwignąć i nie przyjmuje do wiadomości, że nie sprosta zadaniom. By utrzymywać produktywność na wysokim poziomie, coraz bardziej ogranicza czas odpoczynku.
Uzależnienie od pracy może prowadzić do wielu poważnych problemów zdrowotnych, zarówno chorób psychicznych, jak i fizycznych. Mogą pojawić się np. depresja, nerwice lękowe, różnego rodzaju psychozy, bulimia, anoreksja, bezsenność, syndrom chronicznego zmęczenia, choroby układu krążenia związane z przewlekłym stresem, a w skrajnych przypadkach nawet śmierć z przepracowania.
Skutkiem pracoholizmu jest także wyłączenie z życia społecznego i pojawienie się problemów rodzinnych wynikających z zaniedbywania relacji z bliskimi.
Czytaj także: Syndrom urojonej publiczności w pracy – na czym polega?
Jak leczyć pracoholizm?
Pracoholizm podlega leczeniu, nie ma jednak jednej terapii dla tego zaburzenia. Pracoholizm wywołują różne czynniki, dlatego leczenie każdorazowo ustala specjalista, psychoterapeuta lub psychiatra. Zwykle jest to długotrwały proces, który w dużej mierze zależy od chęci współpracy samego zainteresowanego.
Zadaniem terapeuty jest przede wszystkim odkrycie przyczyn, które doprowadziły do pojawienia się uzależnienia. Specjalista pomaga pacjentowi w nauce zarządzania emocjami, gdyż rozpoznawanie i akceptowanie własnym emocji ma ogromne znaczenie dla umiejętności radzenia sobie z niepowodzeniami i trudnościami. Ważnym elementem terapii pracoholizmu może być także ustalenie harmonogramu, w którym osoba uzależniona postawi sobie pewne granice i przede wszystkim ustali czas, który może przeznaczyć na pracę, czas dla bliskich osób itp. Terapia często ma również na celu naukę rozpoznawania własnej wartości w różnych kontekstach, nie tylko życia zawodowego i znalezienie sposobów na podniesienie samooceny.
Pracoholizm – jak go uniknąć?
Zdecydowanie łatwiej i lepiej jest zapobiegać niż leczyć i ta zasada ma szczególnie duże znaczenie w kontekście uzależnień. Chcąc uniknąć pracoholizmu, warto przede wszystkim postawić sobie pewne granice między życiem prywatnym i zawodowym, które będą chronić równowagi między tymi dwoma ważnymi aspektami życia.
Przykładowo:
- ustal czas, który dziennie i tygodniowo możesz poświęcać na pracę. Trzymaj się tych ram, a jeśli już masz z tym trudności, poproś kogoś o pomoc w kontrolowaniu czasu pracy (np. sekretarka czy koleżanka z pracy przypominająca, że masz już iść do domu, członek rodziny, który dzwoni do Ciebie i pyta, czy już skończyłeś pracę itp.);
- deleguj zadania i dbaj o równy podział pracy w zespole. Przestaw się z myślenia: „Szybciej to zrobię sam!" na myślenie: „Kiedy współpracownik też się tego nauczy, podział obowiązków będzie sprawiedliwszy";
- ucz się asertywności np. odmów nadgodzin, które stają się rutyną, a nie wynikają z nagłej pilnej potrzeby;
- słuchaj, co mają do powiedzenia bliscy. Jeśli są zdania, że za dużo pracujesz i nigdy nie masz dla nich czasu, zamiast to zbywać, przemyśl swój grafik i zastanów się, czy rzeczywiście nie zaniedbujesz relacji przez pracę;
- w czasie na odpoczynek i spotkania z bliskimi trzymaj się z dala od telefonu służbowego, poczty firmowej, np. wyłącz powiadomienia z firmowej poczty, by nie czuć presji odpowiadania na e-maile w wolnym czasie. Warto wyznaczyć granice swojej dostępności do spraw zawodowych i unikać służbowego kontaktowania się po godzinach pracy;
- możesz także wprowadzić zasadę ograniczenia rozmów o pracy po pracy, szczególnie jeśli współmałżonek czy partner pracuje w tej samej firmie czy branży.
Jak pomóc pracoholikowi?
Bliscy osoby uzależnionej czy jej współpracownicy są zwykle pierwszymi ludźmi, którzy zauważają niepokojące symptomy i objawy pracoholizmu. Chcąc pomóc takiej osobie, na początku warto podjąć z nią szczerą rozmowę. Bez osądzania i oceniania, za empatią i zrozumieniem. Nie próbuj wywoływać w pracoholiku poczucia winy, ponieważ odbierze to jedynie jako atak, a nie chęć pomocy. Pierwsze rozmowy na ten temat mogą być trudne, postaraj się jednak, by nie zamieniały się w kłótnie i litanie wyrzutów.
Pamiętaj, że nie można wykonać pracy za osobę uzależnioną: ona sama musi chcieć sobie pomóc. Jako ktoś bliski, możesz jednak wspierać pracoholika w wypracowaniu nowych nawyków, lepszej organizacji czasu, trzymaniu się godzin pracy i wypoczynku. Możesz taką osobę motywować bez oceniania, wspierać bez wywoływania poczucia winy.
Czytaj także: Zwolnienie od psychiatry – co należy wiedzieć
PRACOHOLIZM – Najczęściej zadawane pytania:
-
Czy pracoholikiem jest każda osoba, dla której praca jest sensem życia?
Nie do końca. Charakterystyka pracoholizmu wyraźnie wskazuje na zaburzenie równowagi pomiędzy pracą a innymi sferami życia oraz utratę kontroli nad własnym zachowaniem, które jest wynikiem wewnętrznego przymusu wykonywania obowiązków, jakie stają się jedynymi źródłami zadowolenia i życiowego spełnienia.
-
Czy pracoholizm można leczyć?
Zaburzenie, jakim jest pracoholizm, można i warto leczyć. Pomóc może w szczególności psychoterapia lub leczenie psychiatryczne. W leczeniu pracoholizmu kluczowe jest ustalenie przyczyn zaburzenia i dobranie odpowiednich metod terapii. Nieleczony pracoholizm często prowadzi do wyczerpania fizycznego i psychicznego, chorób i dolegliwości psychosmatycznych, a w skrajnych przypadkach nawet do śmierci z przepracowania. Dlatego osoby podejrzewające u siebie pracoholizm powinny jak najszybciej skonsultować się ze specjalistą.
* Artykuł ma charakter poglądowy i nie jest poradą psychologiczną ani medyczną. Jeśli zauważysz u siebie niepokojące objawy zdrowotne, skonsultuj się ze specjalistą np. lekarzem pierwszego kontaktu, lekarzem psychiatrą, psychologiem.
** Grafika w publikacji została przygotowana z wykorzystaniem sztucznej inteligencji.
