Osoba uzależniona od narkotyków kojarzy się z kimś z tzw. marginesu społecznego. To stereotyp – niedozwolone substancje może przyjmować ktoś z naszego najbliższego otoczenia, czego wcale nie musimy szybko zauważyć! Symptomy odurzenia bywają mylące, często też, zaprzątnięci własnymi sprawami, ignorujemy „dziwne" zachowanie innych. Jednak w 2023 roku wykrywanie narkotyków w pracy stało się znacznie łatwiejsze. Teraz szef może zlecić wykonywanie narkotestów u podwładnych. Czy pracownik ma obowiązek poddać się badaniu, a także co grozi za stawienie się do pracy w stanie odurzenia?
Spis treści
- Narkotyki w czasie pracy – jak rozpoznać czy pracownik jest pod ich wpływem?
- Test na obecność narkotyków – czy pracodawca może kazać go wykonać?
- Nowe przepisy w Kodeksie pracy 2023 – prewencyjne kontrole w miejscu pracy
- Pracownik jest pod wpływem narkotyków – jak reagować?
- Alkohol i narkotyki – jakie grożą konsekwencje?
- Uzależnienie od narkotyków pracownika – jak mu pomóc?
- Narkotyki w pracy – najczęściej zadawane pytania
Narkotyki w pracy stanowią poważny problem, któremu czoła stawić musi zarówno pracodawca, jak i inni współpracownicy. Temu pierwszemu nowelizacja Kodeksu pracy nadaje jednak szczególne uprawnienia, które mają służyć zachowaniu porządku i bezpieczeństwa w pracy oraz eliminowaniu zachowań będących w sprzeczności z literą prawa. Już nie tylko prewencyjne badanie trzeźwości pracowników, ale i test na narkotyki – to nowe upoważnienia pracodawcy.
Narkotyki w czasie pracy – jak rozpoznać czy pracownik jest pod ich wpływem?
Narkomania, czyli uzależnienie od narkotyków, jest jednym z największych zagrożeń społecznych XXI wieku. Charakteryzuje ją destrukcyjny wpływ na życie człowieka, a często także jego otoczenia. U osoby będącej pod wpływem substancji psychoaktywnych najczęściej można zauważyć diametralną zmianę zachowania. Znajomość podstawowych objawów psychicznych i somatycznych, które powstają na skutek zażycia czy przewlekłego używania narkotyków, powinna być dziś wiedzą ogólną, dzięki której możemy odpowiednio zareagować, by pomóc zarówno sobie, jak i osobie potrzebującej pomocy. Zatem jakie objawy mogą świadczyć o tym, że mamy do czynienia z pracownikiem pod wpływem narkotyków
Wśród najczęstszych symptomów zażywania narkotyków (w zależności od zażytej substancji) wyróżnić można:
-
rozszerzone lub zwężone źrenice,
-
przekrwione oczy,
-
nadpobudliwość ruchowa lub zaburzenia koordynacji ruchowej,
-
wahania nastrojów,
-
słowotok,
-
niewyraźna, bełkotliwa mowa,
-
słodkawy zapach z ust,
-
drżenie rąk,
-
nadmierna pewność siebie,
-
zaczerwieniony nos i przewlekły katar,
-
kaszel,
-
potliwość,
-
ospałość,
-
problemy z koncentracją.
Często, by stwierdzić, że pracownik jest pod wpływem narkotyków, wystarczy obserwacja jego zachowania i. Niestety jednak, znajomość najczęstszych symptomów zażywania narkotyków nie jest powszechna. W efekcie managerowie oraz współpracownicy mogą nie rozpoznać w porę, że dana osoba stawiła się do pracy po zażyciu narkotyków. A to prosta droga m.in. do wypadków w pracy i stwarzania zagrożenia u innych.
Rozwiązaniem problemu dotyczącego niewiedzy na temat narkomanii i braku umiejętności rozpoznawania objawów uzależniania mogą być specjalne szkolenia bhp dla pracowników, kadry kierowniczej i całych zespołów.
Test na obecność narkotyków – czy pracodawca może kazać go wykonać?
Nowelizacja Kodeksu pracy, która weszła w życie na początku 2023 roku, nadała nowe uprawnienia pracodawcom w kwestii sprawdzania trzeźwości pracowników. Warto jednak wiedzieć, że badanie stężenia alkoholu nie jest jedyną formą kontroli, którą zgodnie z ustawą może zastosować pracodawca wobec pracowników. Prewencyjne kontrole obejmują także „środki działające podobnie do alkoholu”. Pod tym pojęciem kryją się właśnie narkotyki.
Zgodnie z art. 10. Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 16 lutego 2023 r. w sprawie badań na obecność alkoholu lub środków działających podobnie do alkoholu w organizmie pracownika:
Środkami działającymi podobnie do alkoholu są:
1) opioidy;
2) amfetamina i jej analogi;
3) kokaina;
4) kannabinoidy;
5) benzodiazepiny.
Lista środków działających podobnie do alkoholu opublikowana w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia, nie obejmuje wszystkich substancji niedozwolonych. Fakt ten może znacznie utrudnić stosowanie przepisów. W przypadku, gdy pracodawca przeprowadzi kontrolę pracownika, a narkotest nie wykaże substancji z listy, pracodawca nie może wyciągnąć wobec pracownika żadnych konsekwencji.
Przechodząc jednak do sedna – czy w praktyce oznacza to, że pracodawca może nakazać pracownikowi wykonanie testu na narkotyki? Tak, jednak pod pewnym warunkiem.
Zgodnie z zapisami w Kodeksie pracy przeprowadzenie kontroli trzeźwości pracowników dopuszczalne jest tylko wtedy, gdy jest to niezbędne do zapewnienia ochrony życia i zdrowia pracowników lub innych osób bądź ochrony mienia pracodawcy. W jaki sposób należy rozumieć ten zapis?
Warto mieć na uwadze, że nietrzeźwy pracownik czy pracownik będący pod wpływem narkotyków stanowi zagrożenie nie tylko dla samego siebie. Może charakteryzować się znacznie mniejszą wydajnością w pracy, być rozkojarzony, co automatycznie zwiększa ryzyko popełnienie błędu, a także narażenia na niebezpieczeństwo siebie i innych. To wszystko może narazić pracodawcę na straty. Wobec powyższego można stwierdzić, że prewencyjną kontrolę trzeźwości można zastosować w stosunku do każdego pracownika.
Pamiętaj!
Nowelizacja Kodeksu pracy dopuszcza możliwość sprowadzenia stanu trzeźwości pracowników wtedy, gdy jest to niezbędne do zapewnienia ochrony życia i zdrowia pracowników i innych osób, a także ochrony mienia pracodawcy.
Nowe przepisy w Kodeksie pracy 2023 – prewencyjne kontrole w miejscu pracy
Według przepisów badanie na obecność środków działających podobnie do alkoholu obejmować może badanie śliny, badanie krwi czy badanie moczu. To pierwsze wykonywane jest w pierwszej kolejności. Polega na nieinwazyjnym pobraniu próbek śliny i umieszczeniu ich w urządzeniu do oznaczania metodą immunologiczną środków działających podobnie do alkoholu. Dopiero wtedy, gdy nie ma możliwości przeprowadzenia badania za pomocą pobrania próbek śliny, albo pracownik odmówił wykonania badania metodą nieinwazyjną, uprawniony organ powołany do ochrony porządku publicznego zleci przeprowadzenie badania krwi lub badania moczu. Pracodawca powinien jasno określić w akcie wewnątrzzakładowym, czyli w regulaminie pracy, jak wygląda przebieg kontroli, a także które osoby są uprawnione do przeprowadzenia takiej kontroli.
Kodeks pracy, art. 22(1d):
§ 4. Organ [do tego upoważniony – przyp. red.], przeprowadza badanie stanu trzeźwości pracownika [lub obecności u niego substancji odurzających – przyp. red.] przy użyciu metod niewymagających badania laboratoryjnego.
§ 5. Organ [...] zleca przeprowadzenie badania krwi, jeżeli:
1) nie ma możliwości przeprowadzenia badania metodą, o której mowa w § 4;
2) pracownik niedopuszczony do pracy odmawia poddania się badaniu metodą, o której mowa w § 4;
3) pracownik niedopuszczony do pracy żąda przeprowadzenia badania krwi pomimo przeprowadzenia badania metodą, o której mowa w § 4;
4) stan pracownika niedopuszczonego do pracy uniemożliwia przeprowadzenie badania metodą, o której mowa w § 4;
5) nie ma możliwości wskazania stężenia alkoholu [lub substancji odurzających – przyp. red.] z powodu przekroczenia zakresu pomiarowego urządzenia wykorzystywanego do pomiaru.
Badanie nie może w żaden sposób naruszać godności oraz innych dóbr osobistych pracownika. Wobec tego kontrola musi odbywać się bez udziału osób trzecich, a wynik badania powinien być poufny. Co więcej – kontrola nie może mieć charakteru dyskryminacyjnego.
Pamiętaj!
Kontrola trzeźwości pracownika i kontrola na obecność środków działających podobnie do alkoholu nie może naruszać godności oraz innych dóbr osobistych pracownika.
Pracownik jest pod wpływem narkotyków – jak reagować?
Osoba uzależniona od narkotyków może funkcjonować w absolutnie każdym środowisku pracy. Przez długi czas możemy nie zauważać, że ktoś taki znajduje się w naszym otoczeniu! Może być naszym współpracownikiem, podwładnym, ale i przełożonym. Pracodawca, który stanie w obliczu problemu narkomanii w pracy i będzie miał jakiekolwiek podejrzenia, że jego pracownik przyszedł do pracy odurzony, powinien natychmiast reagować.
Pierwszym i najważniejszym obowiązkiem pracodawcy jest niedopuszczenie takiej osoby do pracy. Ma to na celu ochronę zdrowia i życia jego, jak i pozostałych osób zatrudnionych w firmie. Konieczne jest także przedstawienie pracownikowi decyzji w tej kwestii i uzasadnienie jej. Aktualnie obowiązujące regulacje znacznie ułatwiają postępowanie, nadając pracodawcy prawo do przeprowadzenia badania narkotestem. W obliczu tego, wszelkie zapewnienia pracownika o absolutnej trzeźwości, tracą na znaczeniu. Warto również wiedzieć, że zarówno na żądanie pracodawcy, jak i pracownika może zostać wezwana policja, aby przeprowadziła badanie stanu trzeźwości w miejscu pracy.
Alkohol i narkotyki – jakie grożą konsekwencje?
Nowelizacja Kodeksu pracy i obowiązujące przepisy sprawiają, że dziś narkotyki w zakładzie pracy z pewnością będą o wiele łatwiej wykrywalne. Osoba uzależniona, która podejmuje czynności zawodowe, będąc pod wpływem substancji niedozwolonych, naraża się na różnego rodzaju konsekwencje. Pierwszą jest oczywiście odsunięcie jej od obowiązków zawodowych i niedopuszczenie do pracy. Co najważniejsze – pracodawca może nałożyć na pracownika będącego pod wpływem narkotyków nie tylko karę porządkową, taką jak chociażby upomnienie czy nagana, ale także zastosować zwolnienie dyscyplinarne, czyli rozwiązać stosunek pracy bez wypowiedzenia, z winy pracownika. W tym celu będzie jednak potrzebował konkretnych dowodów, takich jak chociażby wynik narkotestu.
Pamiętaj!
Pracodawca może zwolnić go dyscyplinarnie pracownika, który w godzinach pracy znajduje się pod wpływem narkotyków.
To jednak nie koniec konsekwencji, jakie mogą zostać wyciągnięte w stosunku do osoby zażywającej narkotyki w miejscu pracy czy stawiającej się do pracy w stanie odurzenia. Oprócz sankcji przewidzianych przepisami Kodeksu pracy pracownik wykonujący obowiązki służbowe pod wpływem narkotyków podlega także przepisom Kodeksu wykroczeń. Wykonywanie pracy pod wpływem narkotyków jest wykroczeniem, za które grozi kara aresztu albo grzywny.
Kodeks wykroczeń, art. 70:
§ 1. Kto, będąc niezdolny do czynności, której nieumiejętne wykonanie może wywołać niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia człowieka, taką czynność przedsiębierze [...], podlega karze aresztu albo grzywny.
§ 2. Tej samej karze podlega, kto wbrew obowiązkowi zachowania trzeźwości znajduje się w stanie po użyciu alkoholu, środka odurzającego lub innej podobnie działającej substancji lub środka i podejmuje w tym stanie czynności zawodowe lub służbowe.
Uzależnienie od narkotyków pracownika – jak mu pomóc?
Choć panuje powszechne przekonanie, że narkoman – tak, jak i alkoholik – to człowiek z marginesu społecznego, tak naprawdę może być nim osoba, która na co dzień zajmuje wysokie stanowisko i prowadzi normalne życie. W sytuacji, gdy pracodawca ma do czynienia z narkotykami w zakładzie pracy i zatrudnia osobę, u której podejrzewa uzależnienie od niedozwolonych substancji, nie może on udawać, że problem nie istnieje. Pierwszym krokiem powinna być rozmowa z pracownikiem. Na początku warto przeprowadzić rozmowę nieformalną. Rzucanie oskarżeń, tym bardziej bez dowodów, nie jest najlepszą ścieżką postępowania. Skuteczniejsza w nawiązaniu porozumienia z pracownikiem jest empatia i np. zaproponowanie pomocy. Menedżer może zaproponować pracownikowi możliwe rozwiązania, wskazać drogę prowadzącą przede wszystkim do wyleczenia, ale także osiągnięcia konkretnych celów zawodowych.
W przypadku dysponowania twardymi dowodami, takimi jak chociażby wspomniane wyżej wyniki narkotestu, można uprzedzić pracownika o konsekwencjach, jakie może on ponieść w związku z pełnieniem obowiązków służbowych pod wpływem narkotyków. Warto jednak mieć na uwadze, że tylko sam pracownik może podjąć decyzję o rozpoczęciu leczenia i podjęciu terapii.
Osoba uzależniona od narkotyków, która podejmie decyzję o rozpoczęciu leczenia, może otrzymać bezpłatną pomoc w ramach NFZ. Z oferty leczenia uzależnień mogą skorzystać zarówno osoby ubezpieczone, jak i nieubezpieczone.
Narkotyki w pracy – najczęściej zadawane pytania:
-
Czy pracodawca ma prawo kazać wykonać pracownikowi test na narkotyki?
Nowelizacja Kodeksu pracy dała nowe uprawnienie pracodawcy, w ramach którego może on przeprowadzić kontrolę trzeźwości w miejscu pracy i kontrolę narkotestem wtedy, gdy jest to niezbędne do zapewnienia ochrony życia i zdrowia pracowników lub innych osób bądź ochrony mienia pracodawcy.
-
Co grozi za narkotyki w pracy?
Pracodawca może nałożyć na pracownika będącego pod wpływem narkotyków zarówno karę porządkową, jak również zwolnić go dyscyplinarnie. Co więcej, oprócz sankcji przewidzianych przepisami Kodeksu pracy, pracownik będący pod wpływem narkotyków podlega także przepisom Kodeksu wykroczeń. Za wykonywanie pracy w stanie odurzenia grozi kara aresztu lub grzywny.
